Công ty tư nhân từng cai trị vùng đất 4 triệu km2, rộng gần bằng Liên minh châu Âu giờ ra sao?
(Thị trường tài chính) - Một công ty tư nhân từng kiểm soát vùng đất rộng gần bằng cả Liên minh châu Âu, sở hữu quyền lực chẳng khác gì một quốc gia và tồn tại suốt hơn 3 thế kỷ. Sau 355 năm, đế chế ấy giờ ra sao?
Khi nhắc đến những công ty “không chỉ làm kinh doanh mà còn như một chính quyền thực thụ”, Hudson’s Bay Company (HBC) luôn là ví dụ điển hình. Thành lập từ năm 1670 theo hiến chương của vua Charles II, HBC từng nắm đặc quyền thương mại vượt trội và kiểm soát một vùng đất rộng lớn ở Bắc Mỹ có diện tích lên tới gần 4 triệu km², nhiều hơn diện tích của Ấn Độ và gần bằng Liên minh châu Âu hiện đại.
Nhưng sau 3 thế kỷ rưỡi tồn tại, “ông lớn” này giờ hiện ra sao?
Từ công ty tư nhân kinh doanh lông thú đến đế chế khổng lồ
Hudson’s Bay Company được thành lập vào năm 1670, khi vua Charles II của Anh ký hiến chương hoàng gia trao cho công ty này độc quyền thương mại lông thú trên toàn bộ lưu vực đổ ra vịnh Hudson ở Bắc Mỹ. Thời điểm đó, lông hải ly là mặt hàng xa xỉ tại châu Âu, được săn lùng để sản xuất mũ và trang phục dành cho giới quý tộc, mang lại lợi nhuận khổng lồ cho những ai kiểm soát được nguồn cung.
Nhờ hiến chương hoàng gia, Hudson’s Bay Company không chỉ buôn bán mà còn nắm quyền quản lý thực tế vùng đất rộng gần 4 triệu km², được gọi là Rupert’s Land. Công ty thiết lập các trạm giao dịch, tổ chức vận chuyển, ký kết với các cộng đồng bản địa và kiểm soát toàn bộ hoạt động thương mại trong khu vực. Trong nhiều thập kỷ, đây là một trong những doanh nghiệp giàu có và quyền lực nhất thế giới, với mô hình hoạt động vượt xa khái niệm công ty thương mại thông thường.
Đây không đơn thuần là kinh doanh, mà công ty thực sự tạo ra một mạng lưới thương mại rộng lớn, như một chính quyền tư nhân có thuế, bộ luật riêng và quyền lực ngoại giao thời kỳ đầu của Bắc Mỹ.
Trong hơn 200 năm đầu, HBC cạnh tranh quyết liệt với các đối thủ như North West Company, thậm chí nhiều lần có xung đột vũ trang trước khi sát nhập vào năm 1821 để duy trì vị thế. Đến 1870, công ty bán lại quyền kiểm soát lãnh thổ này cho chính phủ Canada với giá trị tương đương khoảng 300.000 bảng Anh nhưng giữ lại quyền sở hữu đất đai và tài nguyên rộng lớn vẫn sinh lời sau đó.
Lợi nhuận từ lông thú, cùng quyền tiếp cận độc quyền tài nguyên và mạng lưới thương mại xuyên lục địa, giúp Hudson’s Bay Company tích lũy khối tài sản khổng lồ suốt hơn hai thế kỷ. Không ít học giả coi đây là một trong những ví dụ sớm nhất về doanh nghiệp tư nhân vận hành như một thực thể có chủ quyền, tiền thân của các tập đoàn đa quốc gia sau này.
Chuyển mình thành biểu tượng bán lẻ rồi lụi tàn trong thế kỷ 21
Sau khi mất quyền kiểm soát đất đai vào cuối thế kỷ 19, HBC tham gia mạnh mẽ vào thương mại bán lẻ và phát triển thành chuỗi cửa hàng bách hóa. Từ những sản phẩm lông thú, công ty mở rộng sang kinh doanh quần áo, đồ gia dụng, mỹ phẩm và nhiều mặt hàng khác.
Trong thế kỷ 20, HBC trở thành một trong những thương hiệu bán lẻ nổi bật nhất tại Canada và Bắc Mỹ, với hàng chục cửa hàng đặt tại các thành phố lớn và dần trở thành biểu tượng trong đời sống tiêu dùng người Canada.
Tuy vậy, bước vào thập niên 2020, HBC bắt đầu đối diện khó khăn lớn khi ngành bán lẻ truyền thống chịu áp lực bởi thương mại điện tử, giảm lượng khách tới cửa hàng và thay đổi thói quen tiêu dùng sau đại dịch.
Bước vào giai đoạn cuối: Phá sản, thanh lý và chuyển giao thương hiệu
Đến năm 2025, Hudson’s Bay Company chính thức rơi vào giai đoạn khó khăn nghiêm trọng khi nộp đơn xin bảo hộ chủ nợ và bước vào quá trình tái cấu trúc theo diện creditor protection tại Canada. Theo Reuters, Tòa án Ontario đã chấp thuận cho doanh nghiệp này tiến hành thanh lý hàng tồn kho và tài sản, kéo theo việc đóng cửa phần lớn các cửa hàng bách hóa trên khắp Canada. Hệ quả là hơn 8.300 nhân viên dự kiến mất việc khi các điểm bán lẻ và trung tâm phân phối lần lượt ngừng hoạt động.
Trong bối cảnh đó, thương hiệu, biểu tượng và các tài sản trí tuệ mang tên Hudson’s Bay Company được chuyển nhượng cho tập đoàn bán lẻ quốc gia Canadian Tire với giá khoảng 30 triệu CAD. Thương vụ này mở ra khả năng cái tên Hudson’s Bay vẫn có thể tiếp tục xuất hiện trên thị trường trong tương lai, song với vai trò và hình hài rất khác so với quá khứ huy hoàng từng gắn liền với đế chế thương mại kéo dài hơn ba thế kỷ. Với diễn biến này, Hudson’s Bay Company có thể xem như đã khép lại hành trình 355 năm tồn tại, từ một thực thể từng kiểm soát vùng đất rộng lớn như một quốc gia cho tới một chuỗi bách hóa chật vật trong kỷ nguyên kỹ thuật số.
Di sản còn lại sau hơn ba thế kỷ
Dù hoạt động kinh doanh đi đến hồi kết, di sản lịch sử mà Hudson’s Bay Company để lại vẫn in đậm trong nhiều khía cạnh.
Vùng Rupert’s Land từng do công ty kiểm soát đóng vai trò nền tảng trong quá trình hình thành và mở rộng lãnh thổ Canada, đặt những viên gạch đầu tiên cho cấu trúc địa lý – chính trị của quốc gia này. Bên cạnh đó, các sản phẩm mang tính biểu tượng như point blanket với họa tiết sọc đặc trưng, từng được buôn bán rộng rãi trong thời kỳ hoàng kim của HBC, đến nay vẫn tiếp tục được tái hiện dưới những thương hiệu mới như một phần của ký ức văn hóa tiêu dùng Bắc Mỹ.
Trên hết, câu chuyện của Hudson’s Bay Company trở thành minh chứng điển hình cho sự khác biệt giữa quyền lực kinh tế thời thuộc địa, khi một công ty có thể vận hành như một chính quyền, và môi trường kinh doanh hiện đại đầy cạnh tranh, nơi lịch sử và quy mô không còn là tấm khiên bảo đảm cho sự tồn tại lâu dài.
