Phát hiện khoáng sản trị giá 2.500 tỷ USD làm rung chuyển bàn cờ địa chính trị, Mỹ lập tức theo dõi sát sao

Các khoáng sản quan trọng và đất hiếm là nền tảng của nhiều công nghệ then chốt, từ chuyển dịch năng lượng sạch, trí tuệ nhân tạo cho đến các hệ thống vũ khí hiện đại. Tuy nhiên, chuỗi cung ứng toàn cầu hiện vẫn phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc, quốc gia kiểm soát hơn 90% sản lượng đất hiếm tinh luyện và trên 60% hoạt động khai thác đất hiếm toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế.

Phát biểu với CNN tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai tổ chức ở Riyadh, Saudi Arabia, bà Abigail Hunter, Giám đốc điều hành Trung tâm Khoáng sản thuộc tổ chức SAFE, nhận định Trung Quốc đang “đi trước Mỹ hàng thập kỷ”, nhờ chiến lược đầu tư dài hạn, sự hậu thuẫn của nhà nước, phối hợp chặt chẽ với khu vực tư nhân và mở rộng đầu tư ra nước ngoài.

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia đang tăng tốc phát triển ngành khoáng sản nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và gia tăng ảnh hưởng địa chính trị. Riyadh cho biết nước này sở hữu trữ lượng khoáng sản trị giá khoảng 2,5 nghìn tỷ USD, bao gồm vàng, kẽm, đồng, lithium và đặc biệt là các nguyên tố đất hiếm như dysprosium, terbium, neodymium và praseodymium, vốn được sử dụng trong xe điện, tua bin gió và điện toán hiệu năng cao.

Ngân sách dành cho thăm dò khoáng sản của Saudi Arabia đã tăng 595% trong giai đoạn 2021/2025, theo S&P Global, dù vẫn thấp hơn nhiều so với các quốc gia khai khoáng phát triển như Canada và Australia. Song song đó, Riyadh cũng đẩy mạnh cấp phép khai thác cho cả doanh nghiệp trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo con đường từ khai thác đến thành phẩm là một chặng đường dài. “Khai khoáng là cuộc chơi dài hạn. Mất từ 3 đến 5 năm để xây dựng một nhà máy chế biến, và trong một số khu vực, quá trình này có thể kéo dài tới 29 năm”, bà Hunter nhận định.

Để rút ngắn tiến độ, Saudi Arabia đang cắt giảm thủ tục hành chính, hạ thuế và thúc đẩy đầu tư. Tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai, tập đoàn khai khoáng quốc doanh Maaden công bố kế hoạch đầu tư 110 tỷ USD trong 10 năm tới, tập trung vào kim loại và khai thác mỏ, mở rộng hợp tác quốc tế và thu hút nhân lực chất lượng cao. “Chúng tôi đủ khiêm tốn để hiểu rằng không thể làm điều này một mình”, CEO Maaden Bob Wilt nhấn mạnh.

Hiện giá trị khoáng sản còn kém xa dầu mỏ, lĩnh vực vẫn đóng vai trò then chốt trong tầm nhìn phát triển dài hạn của Riyadh. Tuy nhiên, trong khuôn khổ chiến lược Vision 2030, khai khoáng được xác định là một trong những trụ cột nhằm đa dạng hóa nền kinh tế, đồng thời phát triển chuỗi cung ứng nội địa, bao gồm cả ngành sản xuất xe điện.

Nhiều chuyên gia cho rằng hạ tầng đang mở rộng của Saudi Arabia có thể đưa nước này trở thành trung tâm tinh luyện khoáng sản chiến lược của khu vực, đặc biệt đối với nguồn tài nguyên khai thác tại châu Phi. “Xét về logistics, việc xử lý khoáng sản tại đây mang lại hiệu quả rất lớn”, bà Hunter nhận xét.

Tham vọng của Saudi Arabia cũng thu hút sự quan tâm đặc biệt từ Mỹ. Trước đây, Mỹ từng phải gửi đất hiếm nặng sang Trung Quốc để tinh luyện. Tuy nhiên, năm ngoái, Bắc Kinh đã siết chặt kiểm soát xuất khẩu nhiều loại đất hiếm quan trọng, trong đó có các vật liệu mang tính chiến lược quân sự.

Tháng 11/2025, trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington, Saudi Arabia tuyên bố sẽ đầu tư gần 1.000 tỷ USD vào hạ tầng, công nghệ và công nghiệp Mỹ. Một phần thỏa thuận bao gồm hợp tác song phương trong lĩnh vực khoáng sản. Công ty MP Materials, được Lầu Năm Góc hậu thuẫn, đã công bố hợp tác với Maaden và Bộ Quốc phòng Mỹ để xây dựng nhà máy tinh luyện mới tại Saudi Arabia, trong đó MP Materials và Bộ Quốc phòng Mỹ nắm 49% cổ phần.

Bà Melissa Sanderson, đồng Chủ tịch Viện Khoáng sản Chiến lược, cho rằng lợi thế lớn nhất của Saudi Arabia nằm ở nguồn năng lượng dồi dào, ổn định, cùng năng lực kỹ thuật của tập đoàn dầu khí quốc doanh Aramco, có thể giúp phát triển công nghệ tinh luyện tiên tiến, thân thiện môi trường và chi phí thấp, đủ sức cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc.

Tuy vậy, tính bền vững môi trường của chiến lược này vẫn là dấu hỏi. Tại kỳ họp gần đây của Đại hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc, Saudi Arabia nằm trong nhóm quốc gia phản đối một số nội dung của dự thảo hiệp ước nhằm tăng minh bạch chuỗi cung ứng và hạn chế tác động môi trường từ hoạt động khai khoáng.

Ngoài ra, bất ổn tại Trung Đông và quan hệ ngoại giao phức tạp với các quốc gia châu Phi giàu tài nguyên cũng có thể cản trở kế hoạch của Riyadh. Dù vậy, Saudi Arabia có thể mở rộng hợp tác với các nước Trung Á, nơi Aramco đã xây dựng mạng lưới quan hệ lâu dài.

“Nhiều cải cách kinh tế tại Saudi Arabia không chỉ nhằm tăng trưởng, mà còn hướng tới nâng cao vị thế chính trị, biến quốc gia này thành điểm xoay trục trong bàn cờ địa chính trị”, bà Sanderson đánh giá. “Đây không phải chiến lược tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn, mà là kế hoạch xây dựng quyền lực, ảnh hưởng và lợi ích lâu dài”.

Theo CNN