Phát hiện 'kho báu quý hiếm' dưới lòng đất, đề nghị di dời 6.000 người, 2.700 ngôi nhà để mở rộng khai thác
(Thị trường tài chính) - Hàng nghìn người dân cùng nhiều công trình tại Kiruna - thành phố nằm cách Vòng Bắc Cực khoảng 145km - đang buộc phải di dời. Mục đích nhằm chuẩn bị cho dự án được đánh giá là một trong những cuộc cải tổ và tái cấu trúc đô thị cấp tiến nhất trên thế giới.
Kiruna phải tái định vị không gian đô thị do tình trạng sụt lún mặt đất phát sinh từ việc mở rộng mỏ quặng sắt ngầm quy mô lớn. Theo đó, một khu đô thị mới đang được xây dựng cách trung tâm cũ khoảng 3km về phía Đông, trong một quá trình kéo dài nhiều thập kỷ và dự kiến hoàn tất vào năm 2035.
“Đây là nơi mà với nhiều người có thể trông rất lạ lẫm, thậm chí mang màu sắc ‘ngoại lai’. Nhưng xét cho cùng, Kiruna cũng chỉ là một thị trấn nhỏ như bao nơi khác - đối mặt với những khó khăn quen thuộc và đặc biệt là sự phụ thuộc rất lớn vào một doanh nghiệp duy nhất”, bà Jennie Sjöholm, giảng viên cao cấp tại University of Gothenburg, chia sẻ với CNBC qua cuộc gọi video.
Được thành lập cách đây 125 năm để phục vụ hoạt động khai thác quặng sắt của doanh nghiệp nhà nước LKAB, Kiruna là một cộng đồng nhỏ nhưng đóng vai trò đặc biệt: Vừa là trung tâm không gian quan trọng của châu Âu, vừa là nơi đặt mỏ quặng sắt ngầm lớn nhất thế giới.
“Mọi người dân Kiruna đều biết rằng sớm hay muộn chúng tôi cũng sẽ phải rời khỏi ngôi nhà của mình, bởi cuộc sống ở đây phụ thuộc vào ngành khai khoáng”, Mats Taaveniku, Chủ tịch Hội đồng thành phố Kiruna chia sẻ.
Dù quy mô toàn cầu không lớn, LKAB lại là trụ cột chiến lược của khu vực, chiếm 80% tổng sản lượng quặng sắt được khai thác trong Liên minh châu Âu (EU).
Bên cạnh quặng sắt - nguyên liệu then chốt cho ngành thép - LKAB gần đây còn phát hiện một trong những mỏ đất hiếm lớn nhất từng được biết đến ở châu Âu, qua đó củng cố vai trò trung tâm của công ty trong việc cung ứng các vật liệu thiết yếu cho chuyển đổi xanh.
Di dời cả một thành phố
Quá trình tái định cư Kiruna đối mặt với hàng loạt thách thức, từ chính trị, kinh tế đến môi trường. Cả chính quyền địa phương lẫn LKAB đều kêu gọi sự hỗ trợ tài chính lớn hơn từ Nhà nước, cũng như việc giải phóng thêm quỹ đất để phục vụ quá trình chuyển đổi.
Một số ý kiến khác bày tỏ lo ngại về mối quan hệ giữa khai thác tài nguyên và tính bền vững của cộng đồng, đặc biệt là tác động tiềm tàng tới văn hóa và hoạt động chăn thả tuần lộc của người Sami bản địa.
Kế hoạch di dời Kiruna, lần đầu được đưa ra vào năm 2004, đã thu hút sự chú ý quốc tế vào tháng 8/2025, khi nhà thờ Kiruna mang tính biểu tượng được di chuyển trong một màn trình diễn kỹ thuật ngoạn mục. Công trình gỗ 113 năm tuổi này đã được chuyển nguyên khối bằng các rơ-moóc chuyên dụng trong vòng hai ngày.
Tuy nhiên, cùng thời điểm đó, LKAB cũng thông báo rằng việc mở rộng mỏ quặng sắt sẽ đòi hỏi di dời thêm 6.000 người và 2.700 ngôi nhà. Công ty ước tính chi phí bồi thường lên tới 22,5 tỷ krona Thụy Điển (khoảng 2,4 tỷ USD) trong 10 năm tới.
Ông Niklas Johansson, Phó Chủ tịch phụ trách đối ngoại và quan hệ công chúng của LKAB, cho biết những người phải di dời được đền bù theo giá thị trường cộng thêm 25%, hoặc được xây nhà mới. Khoảng 90% cư dân đã chọn phương án nhà mới.
“Vấn đề hiện nay là chính quyền thành phố gần như không còn đất do họ sở hữu hoặc có thể nhanh chóng chuyển đổi thành đất xây dựng”, ông Johansson nói.
“Chúng tôi sống nhờ khoáng sản”
Ông Mats Taaveniku mô tả việc di dời Kiruna là “một dự án khổng lồ”, nhưng đồng thời có thể mang lại những cơ hội lớn cho người dân châu Âu trong nhiều thập kỷ tới. Theo ông, để thành công, dự án cần sự hậu thuẫn tài chính và chính trị mạnh mẽ hơn từ Chính phủ Thụy Điển cũng như EU.
CNBC cho biết đã liên hệ với đại diện Chính phủ Thụy Điển và European Commission, cơ quan điều hành của EU. Về phần mình, EU đã xếp mỏ đất hiếm mới của LKAB vào danh mục chiến lược theo Đạo luật Nguyên liệu thô Quan trọng, với mục tiêu đến năm 2030, sản xuất trong nước đáp ứng 40% nhu cầu hàng năm của khối.
Nói về phản ứng của người dân, ông Taaveniku chia sẻ: “Một số người rất buồn vì họ sẽ mất đi ký ức gắn bó. Có gia đình đã sống trong cùng một ngôi nhà suốt hai, thậm chí ba thế hệ”.
“Nhưng đồng thời, ai cũng hiểu rằng chúng tôi sống nhờ khoáng sản. Kiruna được xây dựng trên nền khoáng sản, nên mọi cư dân đều biết rằng sớm hay muộn chúng tôi cũng phải rời đi, vì sự phụ thuộc vào ngành khai khoáng”, ông nói.
Một mối lo khác của người dân là khu đô thị mới của Kiruna có thể lạnh hơn tới 10°C vào mùa đông.
Một nghiên cứu của University of Gothenburg cho thấy trung tâm mới được quy hoạch theo dạng lưới, nằm ở khu vực không khí lạnh dễ tích tụ, với nhà cao tầng và đường phố hẹp. Điều này khiến ánh nắng mặt trời - vốn đã yếu và thấp vào mùa đông - khó chạm tới mặt đất trong nhiều tháng.
“Kiruna là một thành phố mùa đông, một thành phố Bắc Cực, Mùa đông rất dài, tuyết kéo dài nhiều tháng. Nhiệt độ -35°C là hiếm nhưng hoàn toàn có thể xảy ra trong một giai đoạn giữa mùa đông. Và sự khác biệt giữa -15°C (khá phổ biến) và -25°C là rất lớn. Trời lạnh kéo dài không chỉ làm giảm sự thoải mái của con người, mà còn khiến mọi thứ trở nên mong manh hơn”, bà Sjöholm nói.
