Khi trẻ em biến mất: Trung Quốc xoay trục sang robot, AI và “nền kinh tế bạc” để cứu tăng trưởng
(Thị trường tài chính) - Tỷ lệ sinh ở Trung Quốc đã giảm xuống mức thấp kỷ lục, bất chấp những nỗ lực không ngừng nhằm khuyến khích sinh con. Sự sụt giảm này đã gây ra những thách thức lớn cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, khi quốc gia này đối mặt với những khó khăn trong việc duy trì tăng trưởng năng suất và ngăn chặn sự suy giảm dân số dài hạn.
Năm ngoái, tỷ lệ sinh của Trung Quốc đã giảm xuống còn 5,6 ca sinh/1000 người, mức thấp nhất kể từ năm 1949. Đây là mức giảm mạnh nhất trong lịch sử, với tổng dân số giảm 3,39 triệu người - mức giảm lớn nhất kể từ thời nhà lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông. Dữ liệu này phản ánh một xu hướng giảm sút lâu dài của tỷ lệ sinh, làm trầm trọng thêm vấn đề dân số già hóa, với lực lượng lao động ngày càng thu hẹp.
Khi dân số già đi và lực lượng lao động thu hẹp, Trung Quốc đang đứng trước lựa chọn khó khăn giữa việc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang công nghệ cao hoặc đối mặt với những rủi ro xã hội và chính trị. Một trong những biện pháp đầu tiên được chính phủ thực hiện là nâng tuổi nghỉ hưu lần đầu tiên kể từ những năm 1950 vào năm 2024, nhằm giảm bớt áp lực về lực lượng lao động.
Trung Quốc đang tập trung vào việc phát triển công nghệ và chuyển hướng sang mô hình phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo. Điều này sẽ thay đổi cơ cấu lực lượng lao động, làm giảm nhu cầu lao động phổ thông, và tăng cường sử dụng nguồn lao động có trình độ cao để nâng cao năng suất. Trong lĩnh vực sản xuất, Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về lắp đặt robot, giúp cải thiện hiệu quả và giảm thiểu tác động của lực lượng lao động già hóa. Trí tuệ nhân tạo (AI) và sản xuất tiên tiến được kỳ vọng sẽ là các yếu tố chính trong kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm tới.
Bất chấp những nỗ lực dài hạn này, dữ liệu nhân khẩu học lại chỉ ra một thách thức cấp bách đối với nền kinh tế Trung Quốc, khi nền kinh tế tiếp tục mất đà dù đã đạt mục tiêu tăng trưởng chính thức. Trong năm qua, Trung Quốc ghi nhận sự tăng trưởng mạnh mẽ trong xuất khẩu, nhưng chi tiêu nội địa vẫn ở mức trì trệ. Yi Fuxian, nhà nhân khẩu học tại Đại học Wisconsin-Madison, cho rằng “trẻ em là ‘siêu người tiêu dùng’, chúng thúc đẩy tiêu dùng và sự giảm số lượng trẻ sơ sinh đồng nghĩa với việc Trung Quốc sẽ phải phụ thuộc nhiều hơn vào xuất khẩu”.
Để đối phó với sự suy giảm dân số, chính phủ Trung Quốc đã triển khai một loạt các chính sách khuyến khích sinh con, bao gồm trợ cấp hàng năm 500 USD cho mỗi đứa trẻ sinh ra từ ngày 1/1/2025 đến ba tuổi. Đồng thời, bắt đầu từ năm nay, chính phủ cũng áp thuế giá trị gia tăng 13% đối với thuốc và thiết bị tránh thai. Tuy nhiên, theo He Yafu, nhà nhân khẩu học độc lập, số tiền trợ cấp quá thấp để có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể trong tỷ lệ sinh.
Chính sách một con, dù đã được bãi bỏ, vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong cơ cấu dân số, khi số lượng phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đã giảm 16 triệu người từ năm 2020 đến năm 2025. Xu hướng này không chỉ xảy ra ở Trung Quốc mà còn ở nhiều quốc gia Đông Á, bao gồm Nhật Bản và Hàn Quốc.
Để đối phó với thách thức dân số già, chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy phát triển "nền kinh tế bạc" - mô hình kinh tế phục vụ người cao tuổi. Chính quyền kêu gọi phát triển các sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi, nhằm biến gánh nặng dân số thành cơ hội kinh tế. Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhấn mạnh vai trò của người cao tuổi trong xã hội và cho rằng họ có thể trở thành động lực tăng trưởng mới, đặc biệt trong các lĩnh vực như du lịch và thể dục.
Bài báo của Nhân dân Nhật báo đã coi người cao tuổi là một “nguồn lợi thế dân số” vì sự gia tăng chi tiêu cho các hoạt động như du lịch và chăm sóc sức khỏe. Việc khai thác "sức mạnh của người cao tuổi" đang trở thành một trong những chiến lược dài hạn của Trung Quốc để đối phó với sự giảm sút của lực lượng lao động trẻ.
Sự suy giảm dân số ở Trung Quốc không chỉ là một vấn đề nhân khẩu học mà còn là một thách thức nghiêm trọng đối với nền kinh tế. Việc chuyển đổi nền kinh tế sang công nghệ cao và tăng cường năng suất là những giải pháp dài hạn cần thiết, nhưng tình trạng dân số già hóa vẫn sẽ tiếp tục đe dọa nền kinh tế Trung Quốc trong những năm tới.
