Bên trong làn sóng biểu tình tại Iran: Đồng tiền rơi tự do châm ngòi bất ổn diện rộng

Trước khi làn sóng biểu tình mới nhất nổ ra, Saeed – một doanh nhân công nghệ tại Tehran – đã chuẩn bị tinh thần cho điều đó. Trong nhiều tháng, anh cảm thấy bản thân và đất nước như đang rơi tự do. Kể từ khi Israel không kích các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6 năm ngoái, Saeed mất ngủ triền miên, lo sợ chiến tranh sẽ tiếp diễn và tương lai gia đình trở nên bất định.

Khủng hoảng kinh tế ngày càng trầm trọng buộc anh phải sa thải nhân viên. Trong khi đó, đồng rial lao dốc không phanh, bào mòn toàn bộ khoản tiết kiệm mà anh tích góp được.

“Tôi đã quyết định tham gia từ trước khi các cuộc biểu tình này nổ ra.Tôi mệt mỏi vì nạn trộm cắp, tham nhũng và bất công ”, Saeed nói.

Người dân Iran tập trung biểu tình ở Kermanshah ngày 8/1. Ảnh: WSJ 

Ngày 28/12, đồng rial Iran rơi xuống mức thấp kỷ lục so với USD, chính thức châm ngòi cho làn sóng phẫn nộ mà Saeed đã dự cảm từ lâu.

Chỉ trong vài giờ, tiểu thương tại các khu chợ truyền thống ở Tehran – trung tâm lịch sử của nền kinh tế Iran – đã tổ chức đình công và xuống đường.

Trong gần 2 tuần sau đó, biểu tình lan rộng từ các khu chợ và trường đại học ở thành phố lớn tới những thị trấn nghèo ở vùng nội địa. Các cuộc biểu tình kéo dài nhiều ngày và diễn ra trên phạm vi rộng, phản ánh mức độ bất mãn ngày càng sâu sắc trong xã hội.

Không giống những đợt xuống đường trước đây vốn tập trung vào các vấn đề xã hội hoặc chính trị, làn sóng hiện nay được thúc đẩy chủ yếu bởi khó khăn kinh tế. Sự tham gia của cả người nghèo lẫn tầng lớp trung lưu cho thấy áp lực sinh kế đang trở thành mẫu số chung, vượt qua những khác biệt về quan điểm hay khu vực sinh sống.

Trong hơn một thập kỷ qua, Iran đã nhiều lần chứng kiến biểu tình quy mô lớn, nhưng lần này diễn ra trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm.

Nền kinh tế bị tổn thương bởi các lệnh trừng phạt kéo dài, đàm phán quốc tế đình trệ, cùng với tình trạng quản lý tài chính yếu kém và bất bình đẳng giàu nghèo gia tăng.

Nền kinh tế suy yếu

Cú lao dốc mạnh của đồng rial ngày 28/12 đã khiến các tiểu thương phẫn nộ, những người vốn chật vật suốt nhiều tháng vì đồng tiền mất giá khiến giá cả thay đổi từng ngày. Trong suốt một thập kỷ qua, lạm phát tại Iran luôn neo trên 40%.

Cú lao dốc mạnh của đồng rial đã đẩy áp lực kinh tế vốn âm ỉ từ lâu lên ngưỡng bùng phát. Ảnh: WSJ 

“Thu nhập của người dân hiện chỉ còn bằng 1/3, thậm chí 1/4 so với trước đây”, ông Mahdi Ghodsi, nhà kinh tế tại Trung tâm Trung Đông và Trật tự Toàn cầu, cho biết.

Việc các tiểu thương - lực lượng từng đóng vai trò biểu tượng trong các biến động lịch sử của Iran - tham gia biểu tình đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ.

“Muốn tổ chức biểu tình, cần có mạng lưới liên kết và khả năng tài chính để tham gia”, ông Ghodsi nói. “Đó là điều khiến giới tiểu thương khác biệt so với các nhóm xã hội khác. Họ có thể đồng loạt đóng cửa hàng và xuống đường”.

Quy mô thực sự của các cuộc biểu tình, cũng như mức độ ủng hộ chế độ quân chủ, rất khó xác định. Phóng viên nước ngoài gần như không thể vào Iran. Trong nước, người dân phải đối mặt với tình trạng mất internet, kiểm duyệt gắt gao, đồng thời bị bủa vây bởi video cắt ghép và chiến dịch tung tin sai lệch.

Tuy nhiên, các video được The New York Times xác minh cho thấy biểu tình đã lan rộng trên khắp cả nước trong tuần qua.

Phản ứng lúng túng của chính quyền

Ngay từ những ngày đầu của biểu tình, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã cố gắng phản ứng nhanh chóng và thể hiện sự cảm thông. Ông thay thế Thống đốc Ngân hàng Trung ương và công khai thừa nhận nỗi đau kinh tế mà người dân đang chịu đựng.

Ông cũng ra lệnh chi trả khoản hỗ trợ hàng tháng tương đương khoảng 7 USD cho mỗi người Iran – con số còn rất xa so với những cải cách sâu rộng mà các nhà kinh tế cho là cần thiết.

Các cuộc biểu tình lan rộng từ chợ truyền thống và trường đại học ở các đô thị lớn sang những khu vực nghèo hơn ở vùng sâu, vùng xa. Ảnh: WSJ 

“Nếu người dân không hài lòng, đó là lỗi của chúng tôi”, ông Pezeshkian nói trong chuyến thăm Tây Nam Iran tuần trước, theo IRNA. “Đừng đổ lỗi cho Mỹ hay bất kỳ ai khác”.

Hôm 8/1, chính quyền áp đặt lệnh cắt internet trên diện rộng, và các cuộc biểu tình bước sang giai đoạn khốc liệt hơn. Đến ngày 9/1, công tố viên Tehran tuyên bố những “phần tử khủng bố” liên quan đến bất ổn có thể đối mặt án tử hình, trong khi Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cam kết sẽ “không khoan nhượng với bất kỳ kẻ phá hoại nào”.

Cách phản ứng thiếu nhất quán này, vừa kêu gọi cảm thông vừa cảnh báo trấn áp, khiến tình hình tiếp tục căng thẳng.

“Bản thân lực lượng an ninh và cảnh sát cũng đang chịu áp lực kinh tế và giá cả leo thang”, một người biểu tình nói. “Họ không còn đàn áp một cách quyết liệt như trước”.

Theo WSJ