Lo nạn đói và chiến tranh, loạt quốc gia âm thầm gom lương thực với tốc độ chưa từng có: Chuyện gì đang xảy ra?
(Thị trường tài chính) - Khí hậu khắc nghiệt, mùa vụ ngắn và sự xung đột giữa các đế chế khiến việc dự trữ trở thành nhu cầu sống còn.
Đầu thế kỷ XVIII, nỗi lo đói kém luôn hiện hữu tại Phần Lan. Nạn đói do khí hậu khắc nghiệt đã cướp đi hơn 30% dân số trong những năm 1690. Cuộc Chiến tranh Bắc Âu với Nga sau đó tiếp tục tàn phá sản xuất nông nghiệp suốt hai thập kỷ đầu của thế kỷ.
Năm 1726, Phần Lan bắt đầu xây dựng kho dự trữ ngũ cốc quốc gia để bảo đảm nguồn cung trong trường hợp khẩn cấp. Khí hậu khắc nghiệt, mùa vụ ngắn và sự xung đột giữa các đế chế khiến việc dự trữ trở thành nhu cầu sống còn.
Gần 300 năm sau, tư duy đó đang lan xa hơn nhiều so với phạm vi Bắc Âu. Sau nhiều thập kỷ tin tưởng vào thương mại toàn cầu và cắt giảm kho dự trữ, ngày càng nhiều quốc gia quay ngược xu hướng, bắt đầu tích trữ gạo, lúa mì và các mặt hàng thiết yếu để ứng phó với một thế giới ngày càng bất ổn.
Từ Thụy Điển, Na Uy đến Ấn Độ và Indonesia, các nước đang giữ lại một phần nguồn cung nội địa như một biện pháp bảo hiểm.
“Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, dường như chỉ còn chúng tôi giữ lại kho dự trữ... vì không ai biết điều gì sẽ xảy ra”, Miika Ilomäki, chuyên gia cấp cao của Cơ quan Nguồn cung Khẩn cấp Phần Lan, cho biết. Giờ đây, những nỗ lực này không còn là ngoại lệ: Na Uy đang khôi phục kho lúa mì, Thụy Điển cũng bước đầu xây dựng kho dự trữ trở lại.
Kỷ nguyên bất ổn mới và làn sóng tích trữ toàn cầu
Xu hướng tích trữ quay trở lại cùng nhiều cú sốc: đại dịch Covid-19, chiến sự ở Ukraine, xung đột tại Gaza, Venezuela và Iran, biến động khí hậu và thương mại ngày càng bị vũ khí hóa.
Các chính phủ cho rằng thị trường không còn đáng tin cậy trong khủng hoảng; lương thực phải được xem là tài sản chiến lược tương tự năng lượng. Ngược lại, giới kinh tế cảnh báo rằng nếu nhiều quốc gia cùng tích trữ, nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt, giá tăng cao và các nước nghèo nhập khẩu sẽ chịu thiệt hại.
“Các nước Bắc Âu là chỉ dấu của rủi ro địa chính trị toàn cầu. Việc họ tăng dự trữ cho thấy họ nhìn thấy căng thẳng gia tăng”, Frederic Neumann, kinh tế trưởng HSBC khu vực châu Á, nhận định, cảnh báo lương thực có thể trở thành nạn nhân đầu tiên của chủ nghĩa bảo hộ.
Một khi chính phủ can thiệp, xu thế phòng thủ rất khó đảo ngược.
Từ niềm tin tuyệt đối vào thương mại đến bước ngoặt của phòng thủ lương thực
Trong gần 30 năm, niềm tin vào thương mại mở khiến nhiều nước xem dự trữ là thừa thãi. Châu Âu bãi bỏ nhiều công cụ mua can thiệp. Các kho dự trữ thời Chiến tranh Lạnh tại Bắc Âu bị thu hẹp. Ngay cả nhiều nước thiếu an ninh lương thực cũng dựa vào thị trường quốc tế.
Nhưng niềm tin đó nhanh chóng sụp đổ sau 2020.
Covid-19 bộc lộ sự mong manh của chuỗi cung ứng. Cuộc chiến Ukraine làm gián đoạn một trong những vựa lúa mì lớn nhất thế giới. Biến đổi khí hậu gây hạn hán, lũ lụt, nắng nóng bất thường với tần suất cao hơn. Thương mại trở thành công cụ chính trị, lên đỉnh điểm với vòng thuế quan leo thang dưới nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump.
Neumann nhận định: “Ý tưởng rằng khi căng thẳng cục bộ xảy ra chúng ta có thể quay sang thị trường quốc tế để bù đắp, nay đã mất niềm tin”.
Bắc Âu dẫn đầu sự đảo chiều
Na Uy bắt đầu xây dựng lại kho lúa mì lần đầu tiên kể từ Chiến tranh Lạnh, hợp đồng lưu trữ khoảng 30.000 tấn lúa mì trong giai đoạn 2024-2025.
Thụy Điển dự kiến chi SKr575.000.000 (tương đương khoảng 63 triệu USD) vào 2026 để khôi phục hệ thống dự trữ, được mô tả là khoản đầu tư lớn nhất từ năm 1950. Dự trữ Thụy Điển từng được giải thể hoàn toàn vào 2001 sau khi gia nhập EU. Việc Nga tấn công Ukraine và Thụy Điển gia nhập NATO năm 2024 đã tạo bước ngoặt.
Thụy Điển dự định tích trữ không chỉ ngũ cốc mà cả giống cây, phân bón và phối hợp cùng doanh nghiệp để luân chuyển hàng tối ưu.
Phần Lan nâng mức dự trữ từ 6 tháng lên 9 tháng và chuẩn bị sửa luật an ninh nguồn cung. Đức cũng xem xét mở rộng hệ thống hiện chi khoảng €25.000.000 mỗi năm để duy trì 100.000 tấn thực phẩm.
Biến đổi khí hậu thúc đẩy nhà nước can thiệp mạnh hơn
Nhiều nền kinh tế mới nổi bắt đầu hành động trước khi khủng hoảng xảy ra. Ai Cập duy trì kho 6.000.000 tấn lúa mì. Bangladesh dự trữ cả phân bón và dầu ăn sau các trận lũ phá hoại mùa vụ. Brazil chi 100 triệu USD trong năm 2025 để mua ngũ cốc.
Ngân hàng Thế giới kết luận các nước hành động vì “không chắc còn tiếp cận được nguồn cung khi khí hậu biến động dữ dội”, ngay cả khi thị trường toàn cầu vẫn dư thừa.
Châu Á tích trữ với quy mô quyết liệt
Ấn Độ, nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, đang giữ gần 58.000.000 tấn gạo vào 12/2025, tăng 12% so với cùng kỳ. Hệ thống mua - bán lúa gạo của nhà nước tiêu tốn khoảng 2 tỷ USD mỗi năm.
Indonesia đẩy mạnh dự trữ qua Bulog, đạt gần 4.000.000 tấn vào tháng 9/2025, gấp đôi năm trước.
Trung Quốc nâng ngân sách dự trữ lương thực và dầu ăn năm 2025 lên 132 tỷ yuan (khoảng 18 tỷ USD), nhấn mạnh mục tiêu tự chủ lương thực tuyệt đối.
Nguy cơ lan rộng: tích trữ biến thành bảo hộ
Các chuyên gia cảnh báo hiệu ứng domino. Khi một vài nước tích trữ, nước khác sẽ làm theo, gây thiếu hụt ảo và thổi giá lên, như năm 2007-2008 hoặc khi chiến sự Ukraine nổ ra.
Joseph Glauber, cựu kinh tế trưởng nông nghiệp Mỹ, cho rằng: “Tích trữ chỉ hợp lý nếu thương mại hoàn toàn tê liệt. Nhưng đến nay điều đó chưa xảy ra”.
Grain dự trữ lâu dễ giảm chất lượng, thậm chí chỉ dùng làm thức ăn chăn nuôi hay công nghiệp, như trường hợp Trung Quốc giai đoạn 2008–2016.
Tuy vậy, các chính phủ phản biện: trách nhiệm quốc gia là đảm bảo người dân có đủ lương thực và nhiên liệu, bất kể lý thuyết kinh tế.
Theo FT
