Đổi nợ lấy dầu, Trung Quốc dễ mất trắng hàng chục tỷ USD ở Venezuela?
(Thị trường tài chính) - Trong nhiều thập kỷ qua, Trung Quốc đã cho Venezuela vay hàng chục tỷ USD. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, Caracas hoàn toàn có thể tuyên bố vô hiệu hóa các khoản nợ cực lớn đó.
Việc Mỹ tiếp quản Venezuela đã khiến hàng tỷ USD nợ “đổi dầu lấy vốn” của Trung Quốc đứng trước nguy cơ rủi ro, dù giới phân tích cho rằng dầu thô của quốc gia Nam Mỹ này vẫn sẽ tiếp tục chảy sang “đất nước tỷ dân” khi chính quyền mới tìm kiếm nguồn thu ngay lập tức.
Sự kiện cựu Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro vừa bị lực lượng Mỹ bắt giữ đã đặt các khoản tiếp xúc tài chính còn tồn đọng của Bắc Kinh tại quốc gia Nam Mỹ này - ước tính khoảng 10 tỷ USD (262.695 tỷ đồng) theo phòng nghiên cứu AidData – vào tình trạng bấp bênh.
Kịch bản lạc quan là một nỗ lực phục hồi do Mỹ dẫn dắt sẽ giúp Caracas tăng mạnh sản lượng và xuất khẩu dầu thô, qua đó hỗ trợ trả nợ. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng chính quyền mới của Venezuela nhiều khả năng sẽ thách thức tính hợp pháp của chính các khoản nợ khổng lồ đối với Trung Quốc.
“Để đảm bảo nhận được hỗ trợ từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Mỹ, chính quyền mới có khả năng viện dẫn học thuyết “nợ bất hợp pháp” (odious debt) trong hệ thống pháp lý phương Tây, từ đó tạo ra cơ sở pháp lý để phủ nhận các nghĩa vụ trả nợ”, ông Thôi Thủ Quân (Cui Shoujun), Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ Latinh thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc nhận định.
"Nợ bất hợp pháp” phát sinh khi một Chính phủ mới cho rằng các khoản nợ do chế độ trước đó vay không mang lại lợi ích cho quốc gia nên không có giá trị cưỡng chế thi hành. Học thuyết này từng được áp dụng tại Iraq sau sụp đổ của cố Tổng thống Saddam Hussein và kém thành công hơn tại Nam Phi sau khi chế độ phân biệt chủng tộc (apartheid) chấm dứt.
Dù dữ liệu chính thức không minh bạch và Bắc Kinh hầu như đã đóng băng các khoản cho vay mới trong những năm gần đây, nhiều tổ chức nghiên cứu ước tính tổng số tiền Trung Quốc cho cựu Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro và người tiền nhiệm Hugo Chavez vay lên tới hơn 60 tỷ USD (gần 1,58 triệu tỷ đồng), chủ yếu được rót vào các dự án hạ tầng.
Trong bối cảnh Trung Quốc “khát” năng lượng để phục vụ quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng trong những năm 2000, phần lớn các khoản tài trợ này với quốc gia giàu dầu mỏ Venezuela được cấu trúc dưới dạng các khoản vay trả trước, được bảo đảm bằng các lô dầu thô giao trong tương lai.
Việc hoàn trả các khoản vay này – cùng với việc cung cấp dầu giá rẻ cho các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ của Trung Quốc, thường được gọi là “teapot refiners” – đã giúp dòng dầu tiếp tục chảy sang Trung Quốc ngay cả khi Venezuela phải hứng chịu các lệnh trừng phạt nặng nề của Mỹ trong vài năm qua.
Trong những tháng cuối năm 2025, tới 80% lượng dầu thô xuất khẩu của Venezuela nhiều khả năng đã được chuyển sang Trung Quốc, theo một báo cáo tháng 12 của Kpler, công ty phân tích dữ liệu thương mại.
Tuy nhiên, dù việc tái đàm phán các khoản nợ “bất hợp pháp” mà chính quyền mới thừa hưởng có thể khiến các thỏa thuận đổi dầu lấy vốn của Trung Quốc đối mặt nguy cơ tái cơ cấu lớn, nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới nhiều khả năng vẫn giữ được quyền tiếp cận dầu mỏ của Venezuela, theo ông Từ Thiên Thần (Xu Tianchen), chuyên gia kinh tế cấp cao tại Economist Intelligence Unit (EIU).
“Tổng thống Trump dường như sẵn sàng bán dầu Venezuela cho Trung Quốc để các doanh nghiệp Mỹ có thể hưởng lợi”, ông Từ nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trong cuộc họp báo sau khi bắt giữ ông Maduro hôm thứ Bảy (3/1) rằng Mỹ sẽ bán dầu Venezuela “với khối lượng lớn hơn nhiều”, đồng thời cho biết các công ty dầu khí Mỹ sẽ giúp “sửa chữa” cơ sở hạ tầng của quốc gia Nam Mỹ này.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội hôm thứ Ba (6/1), ông chủ Nhà Trắng nói thêm rằng Venezuela sẽ chuyển giao từ 30 - 50 triệu thùng dầu bán theo giá thị trường cho Mỹ và số tiền thu được sẽ được dùng “vì lợi ích của người dân Venezuela và nước Mỹ”. Ông Trump không nêu rõ khung thời gian cho kế hoạch này.
Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance cho biết trong một cuộc phỏng vấn với tờ Fox News hôm thứ Tư (7/1) rằng việc kiểm soát “hầu bao” của Venezuela sẽ là chìa khóa để kiểm soát quốc gia này và rằng Venezuela chỉ có thể bán dầu nếu điều đó phục vụ lợi ích quốc gia của Mỹ.
Venezuela sở hữu trữ lượng dầu đã được chứng minh lớn nhất thế giới, ước tính 303 tỷ thùng – tương đương khoảng 17% trữ lượng toàn cầu – theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA). Tuy nhiên, sản lượng dầu của nước này đã sụt giảm mạnh trong nhiều thập kỷ qua, do các chính sách quốc hữu hóa khiến nhân lực chất lượng cao rời bỏ ngành và các lệnh trừng phạt của Mỹ làm nghẹt dòng đầu tư.
Trong những năm gần đây, sản lượng dầu của Venezuela chỉ còn dưới 1 triệu thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với mức hơn 3 triệu thùng/ngày vào cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, theo Báo cáo Thống kê Năng lượng Thế giới của Viện Năng lượng.
“Nếu chính quyền mới muốn nhanh chóng thương mại hóa xuất khẩu thì việc cắt đứt hoàn toàn nguồn cung dầu sang Trung Quốc là điều phi lý”, ông Thôi Thủ Quân nói, đồng thời lưu ý rằng Trung Quốc là nước mua dầu thô lớn nhất thế giới.
Một kịch bản có thể xảy ra là Venezuela tiếp tục bán dầu cho Trung Quốc, nhưng thông qua các giao dịch giao ngay theo giá thị trường thay vì các chuyến hàng dùng để trả nợ, vị chuyên gia này nói thêm.
“Điều đó sẽ khiến các khoản nợ hiện hữu rơi vào một giai đoạn tái đàm phán kéo dài”, ông Thôi cho biết.
Tuy nhiên, dù chính quyền mới của Venezuela có thể mong muốn duy trì xuất khẩu sang Trung Quốc, vẫn chưa rõ liệu các nhà máy lọc dầu Trung Quốc có sẵn sàng mua dầu thô không còn được bán với mức chiết khấu sâu hay không.
Bên cạnh đó, việc Trung Quốc có muốn mua dầu do các công ty Mỹ khai thác hay không cũng là một dấu hỏi khác, ông Từ Thiên Thần nói.
Theo một báo cáo của Bộ phận Tình báo Kinh tế của The Economist (EIU), dầu từ Venezuela chỉ chiếm khoảng 4 - 5% tổng lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc trong năm 2025. Báo cáo cho rằng Bắc Kinh có thể dễ dàng thay thế khối lượng này bằng cách chuyển sang các đối tác ổn định và có khả năng mở rộng hơn về chính trị như Brazil, trong khi các nhà máy lọc dầu nhỏ (teapot) có thể chuyển sang nguồn cung từ Nga và Trung Đông.
Ngay cả khi quá trình tái đàm phán nợ diễn ra, báo cáo cảnh báo rằng Trung Quốc nhiều khả năng sẽ bị đẩy xuống cuối danh sách ưu tiên các chủ nợ của Venezuela.
Các nhà phân tích của EIU cho rằng đòn bẩy của Mỹ – từ triển vọng nới lỏng trừng phạt cho tới khả năng triển khai quân sự – sẽ khiến Caracas ưu tiên các yêu sách của các đối tác phương Tây. Chẳng hạn, tập đoàn năng lượng Mỹ Chevron được cho là đang được Venezuela nợ khoảng 3 tỷ USD.
“Các đợt tái cơ cấu nợ trong quá khứ tại các quốc gia Mỹ Latinh thường không mang lại kết quả quá thuận lợi cho Trung Quốc”, ông Từ cảnh báo.
Theo SCMP
