Ngôi chùa cổ nghìn năm tuổi nằm hoàn toàn trong lòng núi, từng là nơi sản xuất vũ khí
(Thị trường tài chính) -Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của du lịch Ninh Bình, ngôi chùa này dang ngày càng trở thành điểm đến quen thuộc trong các tour tham quan.
Nằm ẩn mình trong lòng núi Đại Tượng, chùa Bàn Long (Ninh Bình) được xem là một trong những ngôi chùa cổ độc đáo bậc nhất của vùng cố đô Hoa Lư. Không chỉ mang giá trị tâm linh lâu đời, chùa còn là sự kết hợp hiếm có giữa kiến trúc nhân tạo và tạo tác của thiên nhiên, gắn liền với nhiều truyền thuyết dân gian, dấu ấn lịch sử và cảnh quan kỳ thú có một không hai.
Chùa Bàn Long tọa lạc tại thôn Khê Đầu Thượng, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư (cũ), nay thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa nằm hoàn toàn trong một hang động tự nhiên của núi Đại Tượng - ngọn núi có dáng hình như một con voi khổng lồ cao khoảng 200m, được xem là đang “chầu” về kinh đô Hoa Lư xưa. Chính vị trí đặc biệt này đã khiến chùa Bàn Long từ lâu trở thành điểm tụ linh khí, gắn với niềm tin về long mạch thiêng của vùng đất cố đô.
Ngôi chùa độc đáo giữa lòng núi đá
Theo các tài liệu lịch sử, chùa Bàn Long có từ thời Đinh - Tiền Lê, cách đây hơn 10 thế kỷ, là một danh thắng cổ xưa nổi tiếng qua nhiều triều đại. Tấm bia ma nhai khắc trên vách núi Đại Tượng từ thế kỷ XVI ghi rõ: “Từ thành cổ Hoa Lư men theo núi đá mà đi về phía Nam đến làng Khê Đầu, ở đó có chùa Bàn Long. Đây là danh thắng từ ngàn xưa. Trải qua các triều Đinh, Lê, Lý, Trần chùa càng thêm nổi tiếng”.
Chùa Bàn Long là ngôi chùa đặc biệt khi không xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống mà hoàn toàn nằm trong hang động tự nhiên, ăn sâu vào lòng núi hơn 20m, rộng khoảng 10m, diện tích hơn 50m2. Trước khi vào chùa, du khách phải đi qua một cây cầu đá cong cong được ghép từ những phiến đá xanh nguyên khối, tạo cảm giác tách biệt khỏi thế giới bên ngoài để bước vào không gian linh thiêng.
Tên gọi “Bàn Long” gắn liền với nhiều tích xưa. Tương truyền, thuở ban đầu, các tiều phu lên rừng đốn củi phát hiện một hang động kỳ bí, bên trong có nhũ đá mang hình dáng rồng cuộn. Nhận thấy đây là nơi linh thiêng, người dân đã lập chùa thờ Phật. Về sau, chúa Trịnh Sâm từng đến thăm và đích thân đề 3 chữ “Bàn Long Tự” trên vách đá cửa động, mang ý nghĩa “bệ đá rồng cuộn mình”. Từ đó, tên gọi Bàn Long trở nên phổ biến và gắn liền với ngôi chùa cho đến ngày nay.
Bước vào trong động, không gian mở ra rộng thoáng, mùi hương trầm lan tỏa tạo cảm giác trang nghiêm, tĩnh tại. Bên trái là pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối, được cho là một trong những tượng Phật đá cổ xưa nhất còn lưu giữ đến nay. Đặc biệt, ngay dưới pho tượng là một ổ rồng đá cuộn tròn do thiên nhiên kiến tạo, càng làm tăng thêm sự huyền bí và linh thiêng.
Xung quanh các tượng Phật trên vách động là hệ thống nhũ đá được tạo hóa “chạm khắc” thành hình tứ linh Long - Ly - Quy - Phượng. Các linh vật đá này chầu về tượng Phật, đối xứng qua hai trục ngang và dọc, với trung tâm là tượng Thích Ca Sơ Sinh. Trên vách đá cao ở giữa động còn có một nhũ đá mà nhiều du khách cho rằng mang hình tượng Phật đang cưỡi ngựa trắng - một chi tiết được xem là linh thiêng và hiếm gặp, chỉ có ở động Bàn Long.
Dấu ấn lịch sử giữa lòng cố đô
Không chỉ mang giá trị tâm linh và cảnh quan, chùa Bàn Long còn ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ngày 8/2/1947, chùa Bàn Long được chọn làm nơi đặt Công binh xưởng K1 Tô Hiệu và kho vũ khí của Trung đoàn 34 Tất Thắng. Tại đây, nhiều loại vũ khí, đạn dược đã được sửa chữa và sản xuất để cung cấp cho mặt trận Hà Nam Ninh, góp phần quan trọng vào cuộc kháng chiến của dân tộc.
Quần thể di tích hiện nay gồm ba công trình chính: chùa trong hang động thờ Phật, phủ thờ Tam vị Thánh Mẫu và nhà tổ. Trong động còn lưu giữ nhiều bia ma nhai chữ Hán được khắc trực tiếp lên vách đá, là những tư liệu quý giá về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất Hoa Lư.
Chùa Bàn Long còn có tên Nôm là chùa Ngoài, để phân biệt với chùa Hạc Linh (chùa Trong) trong khu vực Khê Kiều xưa. Theo sử sách, chùa từng thờ vị Thánh hiền Đỗ Phụng Trân - vị tướng có công đánh giặc, bảo vệ đất nước. Sau khi ông mất, triều đình phong sắc hiệu “An Dung Quảng Bác Đại Vương” và lập miếu thờ phụng, hương hỏa truyền đời, cho thấy vai trò quan trọng của chùa trong đời sống tín ngưỡng địa phương.
Người dân địa phương còn truyền tai nhau câu chuyện rằng, khi “vảy rồng” trong động Bàn Long long lanh tỏa sáng, dù trời hạn hán đến đâu cũng sẽ có mưa. Bởi vậy, hằng năm chùa đều tổ chức lễ cầu mưa, phản ánh niềm tin tâm linh gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên nơi đây.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tâm linh, chùa và động Bàn Long đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1994.
Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của du lịch Ninh Bình, chùa Bàn Long ngày càng trở thành điểm đến quen thuộc trong các tour tham quan Tràng An - Hoa Lư. Nằm ngay bên phải tuyến đường từ trung tâm Ninh Bình vào khu du lịch sinh thái Tràng An, ngôi chùa “rồng cuộn” không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp huyền bí của hang động, mà còn bởi chiều sâu văn hóa, lịch sử và niềm tin tâm linh đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm.
