Quốc gia duy nhất ở châu Á từ bỏ Tết Nguyên đán
(Thị trường tài chính) - Ít ai biết rằng, trong suốt nhiều thế kỷ, quốc gia này vẫn từng đón Tết giống Trung Quốc, Hàn Quốc hay Việt Nam.
Trong khi phần lớn các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á vẫn duy trì phong tục đón năm mới theo lịch âm, Nhật Bản là trường hợp đặc biệt khi đã chính thức từ bỏ Tết Nguyên đán từ hơn một thế kỷ trước, để chuyển sang ăn Tết theo lịch dương như các nước phương Tây.
Ít ai biết rằng, trong suốt nhiều thế kỷ, người Nhật từng đón Tết giống Trung Quốc, Hàn Quốc hay Việt Nam. Từ khoảng thế kỷ VI sau Công nguyên, Nhật Bản sử dụng lịch âm có nguồn gốc từ Trung Quốc và tổ chức năm mới theo chu kỳ Mặt Trăng.
Bước ngoặt chỉ xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX, khi Nhật Bản bước vào giai đoạn cải cách sâu rộng dưới thời Minh Trị.
Quyết định mang tính bước ngoặt năm 1873
Theo JBpress, việc Nhật Bản từ bỏ lịch âm để chuyển sang lịch Gregory (dương lịch) là một phần trong chiến lược hiện đại hóa toàn diện của chính quyền Minh Trị (1868-1912). Mục tiêu của các cải cách này là đưa Nhật Bản thoát khỏi mô hình phong kiến truyền thống, nhanh chóng công nghiệp hóa và sánh ngang với các cường quốc phương Tây.
Trước năm 1873, Nhật Bản vẫn sử dụng hệ lịch âm – dương tương tự Trung Quốc. Các tháng được tính theo chu kỳ Mặt Trăng, đồng thời bổ sung tháng nhuận để điều chỉnh cho phù hợp với năm dương lịch. Vì vậy, Tết cổ truyền của Nhật không cố định, thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2.
Tuy nhiên, kể từ năm 1873, lịch cũ bị bãi bỏ hoàn toàn. Lịch Gregory được áp dụng cho mọi hoạt động hành chính, giáo dục, quân sự và thuế khóa. Ngày 1/1 chính thức trở thành thời điểm bắt đầu năm mới trên toàn quốc.
Tết Shogatsu và sự chuyển dịch phong tục
Sau khi chuyển sang lịch dương, Nhật Bản không xóa bỏ Tết mà “dịch chuyển” Tết. Năm mới của người Nhật – gọi là Shōgatsu – được ấn định vào ngày 1/1, thay vì theo lịch âm như trước.
Những phong tục vốn gắn liền với Tết Nguyên đán như tổng vệ sinh nhà cửa, thờ cúng tổ tiên, chuẩn bị các món ăn truyền thống và sum họp gia đình đều được giữ lại, nhưng chuyển sang dịp đầu năm dương lịch.
Tuy vậy, quyết định thay đổi lịch diễn ra khá đột ngột. Theo ghi chép của nhà văn Asano Baidō, nhiều gia đình Nhật Bản khi đó gần như không kịp chuẩn bị cho năm mới. Có nhà không đủ thời gian làm bánh gạo truyền thống, buộc phải mua sẵn ngoài cửa hàng; việc dựng đồ trang trí kadomatsu cũng diễn ra muộn, thậm chí sau ngày Tết.
Dù không còn ăn Tết Nguyên đán, nhiều yếu tố văn hóa gắn với lịch âm vẫn tồn tại trong đời sống người Nhật.
Đêm giao thừa vẫn được gọi là Ōmisoka – nghĩa là “ngày ba mươi lớn”, vốn xuất phát từ cách gọi ngày cuối cùng của tháng âm lịch có 30 ngày. Ngày nay, Ōmisoka được tổ chức vào 31/12, trùng với giao thừa dương lịch như phần lớn các quốc gia trên thế giới.
Bên cạnh đó, một số đền chùa tại Nhật Bản vẫn duy trì các hoạt động mang dấu ấn lịch âm vào rằm tháng Giêng, cho thấy sự giao thoa giữa truyền thống cũ và hệ thống lịch mới.
Một phong tục nổi bật khác trong dịp năm mới của người Nhật là gửi thiệp chúc mừng năm mới, gọi là nengajō. Thiệp được gửi tới bạn bè, người thân, thầy cô và đồng nghiệp, và thường được bưu điện chuyển phát đồng loạt vào đúng ngày 1/1.
Theo thống kê, Bưu điện Nhật Bản từng in tới khoảng 3 tỷ tấm thiệp năm mới mỗi năm. Tuy nhiên, con số này đang giảm dần trong bối cảnh nhiều người chuyển sang gửi lời chúc qua các nền tảng điện tử.
Từ việc từ bỏ Tết Nguyên đán đến xây dựng một năm mới theo lịch dương nhưng vẫn giữ tinh thần Á Đông, Nhật Bản cho thấy cách một quốc gia có thể hiện đại hóa mà không hoàn toàn đánh mất bản sắc văn hóa.
