Phát hiện báu vật 1.100 năm tuổi bằng sa thạch tại Việt Nam, hé lộ về thánh địa vĩ đại bậc nhất Đông Nam Á thời cổ đại
(Thị trường tài chính) - Đây là báu vật tiêu biểu nhất, được ghép từ 24 khối đá sa thạch khít mạch với nhau, tạo nên cấu trúc bốn tầng bệ.
Đài thờ Đồng Dương là một trong những hiện vật tiêu biểu phản ánh giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ của vương quốc Chăm Pa vào cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X. Với niên đại hơn 1.100 năm, kiệt tác điêu khắc bằng sa thạch này mang giá trị đặc biệt về lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật, đồng thời cung cấp những tư liệu quan trọng giúp nhận diện diện mạo thánh địa Phật giáo lớn bậc nhất Đông Nam Á thời cổ.
Đồng Dương tên cổ là Indrapura, nay thuộc xã Đồng Dương, TP. Đà Nẵng, từng giữ vai trò kinh đô của vương quốc Chăm Pa trong giai đoạn từ năm 860 đến 986. Dưới triều vua Indravarman II, Phật viện Đồng Dương được xây dựng vào năm 875 để thờ Bồ tát Lokesvara - vị Bồ tát của lòng từ bi. Kể từ đó, Indrapura trở thành thánh địa Phật giáo rực rỡ, nơi ánh sáng đạo pháp hòa cùng tinh hoa nghệ thuật bản địa.
Đầu thế kỷ XX, nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier - thành viên Trường Viễn Đông Bác Cổ (École française d'Extrême-Orient - EFEO), đã tiến hành cuộc khai quật quy mô lớn tại Đồng Dương trong các năm 1901-1902. Cùng với học giả Louis Finot, ông phát hiện một quần thể kiến trúc Phật giáo đồ sộ, gồm 3 vòng đền thờ đồng tâm, bố cục theo trục tuyến tính. Cách sắp xếp này phản ánh tư duy tôn giáo về con đường tu tập từ cõi phàm tục hướng tới cảnh giới giác ngộ.
Các bản vẽ kỹ thuật, ảnh chụp và ghi chép chi tiết của Parmentier được công bố trong công trình “Inventaire descriptif des monuments cam de l’Annam”. Đây là nguồn tư liệu khoa học quan trọng, cho phép giới nghiên cứu ngày nay tái dựng tương đối đầy đủ diện mạo Phật viện Đồng Dương trong giai đoạn cực thịnh, dù phần lớn kiến trúc đã bị hủy hoại bởi chiến tranh và thời gian.
Trong số những hiện vật còn lưu giữ, đài thờ Đồng Dương được đánh giá là tác phẩm tiêu biểu nhất. Công trình được ghép từ 24 khối đá sa thạch, kết cấu chặt chẽ, tạo thành 4 tầng bệ gồm phần đế, bệ lớn hình vuông, bệ nhỏ đặt chồng phía trên và bệ cao áp vào mặt sau.
Đài thờ có chiều cao 1,97m, chiều dài 3,96m, chiều rộng 3,54m, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng và khả năng xử lý vật liệu đá đạt mức hoàn thiện cao của nghệ nhân Chăm Pa. Các mặt của đài thờ được chạm khắc tinh xảo, tái hiện 3 giai đoạn chính trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca.
Mặt Đông khắc họa cảnh đản sinh với sự hiện diện của chư thiên và con người. Mặt Bắc thể hiện giai đoạn Đức Phật rời bỏ đời sống thế tục để xuất gia. Mặt Nam mô tả sự kiện hàng phục Ma vương và chứng đạo dưới cội Bồ đề. Bao quanh là hệ thống hình tượng tu sĩ, vũ nữ, nhạc công, voi, sư tử và chim thần Garuda, phản ánh sự dung hợp giữa Phật giáo và các yếu tố tín ngưỡng có nguồn gốc Ấn Độ.
Từ đặc trưng tạo hình khỏe khoắn, hiện thực và giàu chiều sâu nội tâm, giới nghiên cứu quốc tế đã xác lập “phong cách Đồng Dương” như một giai đoạn nghệ thuật riêng trong lịch sử điêu khắc Chăm Pa. Theo các nhà nghiên cứu, đây là “điểm gặp gỡ giữa tâm linh và mỹ học”, nơi mà nghệ thuật không chỉ mô tả Đức Phật, mà là hành trình hóa thân của con người trên đường giác ngộ.
Năm 2016, di tích đền tháp Đồng Dương được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đến ngày 24/12/2018, đài thờ Đồng Dương được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Hiện nay, đài thờ được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Dưới ánh sáng vàng dịu của phòng trưng bày, những đường khắc hơn 1.100 năm tuổi vẫn toát ra một năng lượng tĩnh lặng và thiêng liêng.
Với giá trị lịch sử, nghệ thuật và tôn giáo đặc biệt, đài thờ Đồng Dương được xem là tư liệu trực quan quý hiếm, góp phần làm sáng tỏ vai trò của Phật giáo trong đời sống tinh thần Chăm Pa cổ, đồng thời khẳng định vị trí của di sản này trong lịch sử văn hóa Việt Nam.
