PGS.TS Trần Thành Nam: Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 là quyết định mang tính 'thiết chế hóa' văn hóa
(Thị trường tài chính) - Ông cho rằng, trong bối cảnh nhịp sống hiện đại tạo ra nhiều áp lực, căng thẳng và nguy cơ suy giảm sức khỏe tinh thần, một ngày nghỉ hưởng lương gắn với mục tiêu văn hóa có thể góp phần “tái tạo sức lao động” theo nghĩa rộng.
Tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ban hành ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị đã thống nhất lựa chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam" với chủ trương đây là ngày nghỉ để người lao động được hưởng nguyên lương.
Ngay sau khi thông tin được công bố, trên nhiều nền tảng mạng xã hội đã xuất hiện sự quan tâm, trao đổi xoay quanh việc lựa chọn mốc thời gian 24/11 là "Ngày Văn hóa Việt Nam" thay vì một ngày khác trong năm. Nhìn lại chặng đường đã qua, ngày 24/11 là một ngày đặc biệt khi có rất nhiều các sự kiện văn hóa đã diễn ra trong suốt chiều dài lịch sử đất nước.
Ngày 24/11 gắn với nhiều sự kiện lịch sử ý nghĩa
Ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất chính thức khai mạc tại Nhà hát thành phố Hà Nội. Đây là dấu mốc quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam, thể hiện rõ sự quan tâm và định hướng chiến lược của Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với lĩnh vực văn hóa, cũng như vai trò của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ trong sự nghiệp xây dựng đất nước.
Hội nghị có sự tham dự của hơn 200 đại biểu là những gương mặt tiêu biểu đang hoạt động trong phong trào văn hóa trên cả nước, cùng đại diện Chính phủ và Ủy ban Thường trực Quốc hội. Theo “Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử” do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát hành (Hà Nội, 2016, tập 3, trang 32), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp dự và phát biểu tại phiên khai mạc. Bài diễn văn kéo dài khoảng 40 phút của Bác được xem là nền tảng tư tưởng quan trọng, định hướng cho quá trình hình thành và phát triển nền văn hóa mới ở Việt Nam.
Trong phát biểu của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định nhiệm vụ cốt lõi của nền văn hóa mới là phản ánh đời sống, hạnh phúc của nhân dân và sự nghiệp đấu tranh của dân tộc. Trên cơ sở đó, văn hóa Việt Nam cần tiếp thu có chọn lọc tinh hoa của truyền thống và hiện đại, nhằm xây dựng một nền văn hóa mang ba đặc trưng cơ bản: dân tộc, khoa học và đại chúng. Người đồng thời nhấn mạnh vai trò của văn hóa, văn nghệ trong giáo dục thế hệ trẻ và trong việc hình thành con người Việt Nam yêu nước, độc lập, tự cường và tự chủ.
Bên cạnh đó, Người khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa văn hóa và chính trị, cho rằng văn hóa cần thấm sâu vào đời sống tinh thần của xã hội, góp phần điều chỉnh những thói quen tiêu cực như tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ, đồng thời nuôi dưỡng tinh thần tự chủ, độc lập, tự do và ý thức vì lợi ích chung của đất nước. Với xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc giúp mỗi người dân, không phân biệt giới tính hay độ tuổi, nhận thức rõ trách nhiệm, thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của mình, để văn hóa thực sự “soi đường cho quốc dân đi” (theo Báo Cứu Quốc, số 416, ngày 25/11/1946).
Ngoài ra, ngày 24/11 cũng gắn liền với nhiều hoạt động đáng chú ý khác trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Ngày 24/11/1954, trên báo Nhân Dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Việc nhỏ ý nghĩa lớn”, hoan nghênh việc các tờ báo tại Thủ đô mới giải phóng đã kịp thời nêu gương người tốt, việc tốt, đồng thời nêu yêu cầu cần có hình thức khen thưởng phù hợp nhằm khuyến khích mọi người tích cực lao động, cống hiến cho xã hội.
Ngày 24/11/1956, Người thăm triển lãm hình ảnh phản ánh tinh thần đoàn kết, đấu tranh của đồng bào các dân tộc thiểu số Việt Nam và triển lãm Thanh niên nhân dịp Đại hội lần thứ II Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam.
Ngày 24/11/1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh tham dự Hội nghị 81 Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế, tiếp đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Nhật Bản, đồng thời ký Lệnh số 33-LCT tặng Huân chương Lao động hạng Nhất cho Đoàn ca múa nhạc dân gian Bungari sang thăm và biểu diễn tại Việt Nam.
Ngày 24/11/1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư chúc mừng tạp chí Học Tập, cơ quan lý luận của Đảng, nhân dịp kỷ niệm 10 năm xuất bản. Trong thư, Người nhấn mạnh vai trò của lý luận đối với sự nghiệp cách mạng và căn dặn cán bộ các ngành, các cấp cần chú trọng học tập, tham gia công tác lý luận.
Ngày 24/11/1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết “Thư chúc mừng Đại hội GANEFO châu Á lần thứ nhất” tổ chức tại Phnompenh (Campuchia), trong đó khẳng định đây là dịp để các lực lượng mới trỗi dậy ở châu Á thể hiện tiềm năng phong phú trong lĩnh vực thể thao, đồng thời là cơ hội để nhân dân châu Á bày tỏ quyết tâm đoàn kết đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân, đứng đầu là đế quốc Mỹ, vì hòa bình và độc lập dân tộc.
"Thể chế hóa vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội" sau 80 năm
Thành công của Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất đã đánh dấu một bước ngoặt có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử phát triển văn hóa dân tộc, qua đó đặt nền tảng quan trọng cho quá trình hình thành và xây dựng nền văn hóa mới của đất nước trong những giai đoạn tiếp theo. Những tư tưởng cốt lõi về văn hóa được xác lập từ sự kiện này đã trở thành cơ sở định hướng cho việc xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của xã hội Việt Nam suốt nhiều thập kỷ.
Gần 80 năm kể từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ban hành ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị đã thống nhất lựa chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam". Quyết định này như một lời khẳng định các tư tưởng về văn hóa do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng vẫn giữ nguyên giá trị trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Theo tinh thần của Nghị quyết, việc công nhận "Ngày Văn hóa Việt Nam" nhằm tạo điều kiện để nhân dân nâng cao khả năng tiếp cận và thụ hưởng các giá trị văn hóa, qua đó đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu đời sống tinh thần của xã hội.
Cùng với đó, chủ trương này cũng tạo động lực để đội ngũ văn nghệ sĩ tiếp tục phát huy năng lực sáng tạo, đóng góp các tác phẩm có giá trị về tư tưởng và nghệ thuật, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Thông qua các hoạt động hưởng ứng, toàn xã hội được khuyến khích đề cao và thực hành lối sống văn hóa, văn minh, góp phần bồi đắp và củng cố nền tảng tinh thần của quốc gia.
Từ góc nhìn xã hội học, việc thống nhất lựa chọn ngày 24/11 là "Ngày Văn hóa Việt Nam" và xác định đây là ngày nghỉ hưởng nguyên lương cho người lao động được đánh giá là một bước đi có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình phát triển của đất nước, thể hiện việc đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển bền vững.
Trao đổi với PV, PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định: “Đây được xem là một bước đi thể hiện rõ việc thể chế hóa vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội.
Khi Nhà nước chính thức xác lập một ngày dành riêng cho văn hóa và gắn với chế độ nghỉ hưởng nguyên lương, các giá trị văn hóa không còn chỉ được truyền tải dưới dạng khẩu hiệu hay định hướng, mà được cụ thể hóa bằng trách nhiệm pháp lý và nguồn lực xã hội tương ứng. Qua đó, một thông điệp rõ ràng và lâu dài được gửi đi rằng văn hóa được đặt ở vị trí nền tảng trong chiến lược phát triển, chứ không chỉ tồn tại trên các văn bản hay tuyên bố mang tính hình thức".
PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh, việc toàn xã hội cùng hướng về những giá trị văn hóa trong một ngày chung sẽ góp phần khắc sâu nhận thức rằng nguồn vốn văn hóa chính là nền tảng để phát triển bền vững và để các cộng đồng chung sống hài hòa với nhau. Dưới góc độ xã hội học, tác động cốt lõi của một ngày nghỉ chung không nằm ở yếu tố “nghỉ” theo nghĩa đơn thuần, mà ở khả năng tạo ra những trải nghiệm có ý nghĩa được chia sẻ rộng rãi.
“Trong bối cảnh kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và công nghệ số phát triển mạnh mẽ, khi con người ngày càng dành nhiều thời gian cho các thiết bị và không gian trực tuyến, các tương tác xã hội trực tiếp có xu hướng bị thu hẹp. Việc có thêm một ngày nghỉ chung trong năm được định hướng rõ ràng về văn hóa sẽ góp phần gia tăng vốn xã hội, trước hết trong phạm vi gia đình, sau đó lan tỏa ra cộng đồng dân cư và xã hội nói chung”, PGS.TS Trần Thành Nam nhận định.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Duy Thông
Ở góc độ phúc lợi xã hội, ông cho rằng đây là sự thể hiện rõ nét sự quan tâm của Nhà nước trong việc bảo đảm hài hòa giữa lao động, nghỉ ngơi và đời sống tinh thần của người dân, nhất là trong bối cảnh nhịp sống hiện đại ngày càng nhiều áp lực. Theo ông, phúc lợi hiện nay không chỉ dừng lại ở các yếu tố vật chất, mà còn bao hàm quyền được nghỉ ngơi, tái tạo tinh thần và tham gia đầy đủ vào đời sống văn hóa của dân tộc.
PGS.TS Trần Thành Nam đánh giá: “Có thể thấy, cách tiếp cận phát triển đang có sự chuyển dịch rõ nét. Chúng ta không chỉ dựa vào các đòn bẩy tài chính để nâng cao năng suất hay thúc đẩy du lịch, mà còn chủ động khai thác sâu hơn những nguồn lực văn hóa và xã hội tiềm tàng, những giá trị bền vững đã được tích lũy trong cộng đồng và trong chính đời sống tinh thần của người dân”.
Trong bối cảnh nhịp sống hiện đại tạo ra nhiều áp lực, căng thẳng và nguy cơ suy giảm sức khỏe tinh thần, một ngày nghỉ hưởng lương gắn với mục tiêu văn hóa, có thể góp phần “tái tạo sức lao động” theo nghĩa rộng. Sự phục hồi này không chỉ đến từ việc nghỉ ngơi về mặt thể chất, mà còn từ các kết nối xã hội, cảm xúc tích cực và cảm giác được thuộc về một cộng đồng chung.
Việc Bộ Chính trị thống nhất lựa chọn ngày 24/11 là "Ngày Văn hóa Việt Nam" không chỉ mang ý nghĩa kỷ niệm, mà còn thể hiện sự nhất quán trong tư duy và đường lối của Đảng về mục tiêu xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, lấy hạnh phúc của con người, hạnh phúc của dân tộc và hạnh phúc của đồng bào làm cơ sở cho các định hướng và chính sách phát triển.
