Vùng thương cảng sầm uất bậc nhất miền Bắc suốt 2 thế kỷ: Từng được ví như ‘tiểu Tràng An’, được đề xuất chi hơn 47.000 tỷ để phục dựng
(Thị trường tài chính) - Nơi đây từng là điểm gặp gỡ, giao lưu giữa các dòng chảy văn hóa Đông - Tây, để lại dấu ấn rõ nét trong tiến trình hình thành và phát triển đô thị ở Việt Nam.
Phố Hiến (Hưng Yên) trong lịch sử từng là một đô thị - thương cảng sầm uất, hình thành dọc theo tả ngạn sông Hồng, nơi tập trung đông đảo cư dân và giới thương nhân đến từ nhiều quốc gia, vùng miền khác nhau.
Thời kỳ hưng thịnh của vùng đất này được dân gian ví von như một “tiểu Tràng An”, gắn với câu truyền tụng “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Vượt ra ngoài vai trò của một trung tâm buôn bán, Phố Hiến còn là điểm gặp gỡ, giao lưu giữa các dòng chảy văn hóa Đông - Tây, để lại dấu ấn rõ nét trong tiến trình hình thành và phát triển đô thị ở Việt Nam.
Thương cảng sầm uất suốt 2 thế kỷ
Từ khoảng giữa thế kỷ XVI, trong bối cảnh kinh tế Đại Việt dưới thời Lê bước vào giai đoạn phát triển mạnh, nông nghiệp và thủ công nghiệp đạt nhiều thành tựu, sản xuất hàng hóa gia tăng rõ rệt, kéo theo nhu cầu mua bán, trao đổi ngày càng mở rộng. Trên nền tảng đó, Phố Hiến nhờ vào vị trí địa lý thuận lợi cho giao thương cả đường thủy lẫn đường bộ, đã dần hình thành và phát triển thành một đô thị thương nghiệp lớn, giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới buôn bán trong nước và quốc tế.
Các tư liệu lịch sử cho thấy Phố Hiến không chỉ là nơi hội tụ hàng hóa từ nhiều vùng miền trong nước mà còn là đầu mối xuất nhập khẩu với nhiều quốc gia. Sách Hòa Hán tam tài đồ hội ghi chép các mặt hàng từ Phố Hiến xuất khẩu sang Nhật Bản gồm lụa vàng, lĩnh, đủi, sa, là, nhung, tơ, bông vải, sa nhân, xạ hương, sơn, quế, nhãn, hoặc hương, lưu huỳnh, thiếc, cau, cùng các sản phẩm gốm sứ, đồ sành, đồ sơn. Tại Nhật Bản hiện vẫn lưu giữ các tài liệu cho biết những mặt hàng nhập từ Phố Hiến còn có gạo, hồ tiêu, đường, vây cá và cá vàng.
Không chỉ có quan hệ buôn bán với Nhật Bản, hàng hóa từ Phố Hiến còn được trao đổi với Trung Quốc, các quốc gia Đông Nam Á và nhiều nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp. Thuyền bè từ Thăng Long - Kẻ Chợ cùng các trấn, lộ trong nước thường xuyên cập bến Phố Hiến để trao đổi hàng hóa. Theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, có tới 50 địa phương trong nước có quan hệ giao thương qua Phố Hiến, cho thấy quy mô và tầm ảnh hưởng rộng lớn của đô thị này.
Năm 1625, người phương Tây bắt đầu đến Phố Hiến và thiết lập các thương điếm. Sự hiện diện này góp phần làm cho đô thị thêm sầm uất, trở thành một trung tâm kinh tế với nhiều đầu mối giao thương quốc tế. Trên sông, thuyền bè tấp nập qua lại, đỗ bến; trên bờ, phố chợ đông đúc. Đóng góp vào sự trù phú của Phố Hiến là lực lượng thợ thủ công và thương nhân đến từ nhiều cộng đồng khác nhau, gồm người Việt, người Hoa, người Nhật và người phương Tây.
Đại Nam nhất thống chí mô tả Phố Hiến là nơi người nước ngoài đến buôn bán tụ họp, gọi là “Vạn lai triều”, với cảnh “phong vật phồn thịnh, nhà ngói như bát úp”. Sang thế kỷ XVII, khi nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên thay, nhiều người Hoa không theo triều đại mới đã di cư sang Đại Việt và chọn Phố Hiến làm nơi sinh sống. Từ làng Hoa Dương, các khu cư trú mở rộng sang Hoa Điền và Hoa Cái, hợp thành khu vực được gọi là “tam hoa”.
Trong thế kỷ XVII, Phố Hiến đạt tới giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Hàng hóa nhập khẩu rất đa dạng, gồm thuốc bắc, kim chỉ, sa, gấm, nhiễu vóc, lĩnh, nỉ, chỉ thêu, chỉ kim tuyến, vàng quỳ, bạc quỳ, gương soi, giấy hoa tiên, mực nho, bút lông, chè bao, phấn sáp, cao đơn, táo tàu, hồng tàu, cùng các loại bát đĩa, ấm chén. Hàng xuất khẩu chủ yếu là tơ lụa, gạo thóc; ngoài ra còn có các sản phẩm thủ công như đồ khảm, đồ nan, đồ thờ, đồ gỗ sơn và các mặt hàng thủ công của người Hoa. Các sản vật miền núi gồm thuốc nam, sơn, thảo quả, sa nhân, tiêu hồi, quế chi, gạc hươu, xương hổ, xương khỉ.
Bước sang đầu thế kỷ XVIII, sự bồi đắp của sông Hồng khiến Phố Hiến ngày càng xa sông, giao thông đường thủy kém thuận lợi. Cùng với đó, triều đình ban hành các chính sách hạn chế người ngoại quốc. Đến thời vua Lê Hy Tông, sau vụ việc một người Anh vi phạm luật cấm, triều đình trục xuất người ngoại quốc khỏi Phố Hiến.
Trong khi Trung Quốc mở rộng giao thương và Nhật Bản xuất khẩu trực tiếp vàng bạc, tơ lụa, hoạt động buôn bán tại Đàng Ngoài vẫn qua trung gian, kém thuận lợi. Phố Hiến chủ yếu được xem là nơi thu thuế, không có điều chỉnh để duy trì vai trò trung tâm giao thương. Các thương nhân phương Tây lần lượt rời đi, chỉ còn cộng đồng người Hoa tiếp tục buôn bán.
Sang thế kỷ XIX, khi kinh đô chuyển từ Thăng Long vào Phú Xuân, nhiều người Hoa từ Phố Hiến - Kẻ Chợ di dời đi nơi khác, khiến Phố Hiến dần thưa vắng. Trước đó, năm 1730, sự cố vỡ đê Mạn Trù cùng các cuộc khởi nghĩa của Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu đã làm khu vực bị tàn phá, tiềm lực kinh tế Phố Hiến suy giảm và dần mai một.
Phố Hiến sau những thăng trầm lịch sử
Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, Phố Hiến ngày nay vẫn bảo tồn được một hệ thống di sản văn hóa phong phú với hơn 100 di tích có giá trị. Đây là những dấu tích còn lại của một đô thị thương nghiệp từng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử giao thương của Đại Việt, phản ánh rõ vai trò của Phố Hiến trong tiến trình phát triển kinh tế, văn hóa và đối ngoại của đất nước qua nhiều thế kỷ.
Hiện nay, Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến gồm 16 di tích tiêu biểu, mang giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, điêu khắc và mỹ thuật. Các di tích phân bố trên địa bàn các phường Hiến Nam, Lam Sơn, Quang Trung, Hồng Châu, Lê Lợi và xã Hồng Nam (thuộc thành phố Hưng Yên cũ), tạo thành một chỉnh thể không gian di sản có tính liên kết chặt chẽ.
Quần thể di tích bao gồm Văn miếu Xích Đằng; đền Mây; đền Kim Đằng; chùa Chuông; đình An Vũ; đền Nam Hòa; đền Trần; đền Mẫu; chùa Phố (Bắc Hòa Nhân dân tự); đền Thiên Hậu; Võ Miếu; đền Bà Chúa Kho; đền Cửu Thiên Huyền Nữ; Đông Đô Quảng Hội - Thiên Hậu Cung; đình - chùa Hiến; chùa Nễ Châu (Thụy Ứng Tự); đền Trạ (đền Nam Hải Đại Vương).
Mỗi di tích trong quần thể Phố Hiến đều gắn với những câu chuyện lịch sử và tín ngưỡng riêng, phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân qua nhiều thời kỳ. Hệ thống kiến trúc tại đây cho thấy sự kết tinh giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam với kiến trúc Trung Hoa, đồng thời tiếp nhận những ảnh hưởng nhất định từ kiến trúc phương Tây, tạo nên diện mạo đa dạng cho không gian đô thị cổ.
Về định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản Phố Hiến, ngày 11/4/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có văn bản gửi Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Tư pháp, đề nghị phối hợp nghiên cứu, cho ý kiến đối với các đề xuất, kiến nghị của UBND tỉnh Hưng Yên nêu tại báo cáo số 21 ngày 4/3/2025 gửi Thủ tướng Chính phủ về đề án “Xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ”.
Theo báo cáo số 21 của UBND tỉnh Hưng Yên, đề án “Phục dựng Phố Hiến cổ - bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa và phát triển du lịch bền vững tỉnh Hưng Yên” dự kiến được triển khai tại các phường Minh Khai, Hiến Nam, Lam Sơn, Hồng Châu và các xã Quảng Châu, Hoàng Hanh, Tân Hưng (thành phố Hưng Yên cũ). Dự án có tổng mức đầu tư đề xuất là 47.241 tỷ đồng.
Theo định hướng được nêu trong báo cáo của UBND tỉnh Hưng Yên, dự án xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ hướng tới việc hình thành một điểm đến văn hóa - lịch sử có quy mô quốc gia và quốc tế, phản ánh giai đoạn phát triển của giao thương và giao lưu văn hóa trong lịch sử khu vực, đồng thời gắn với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phố Hiến trong bối cảnh phát triển hiện nay.
