Danh họa tài hoa vẽ Quốc huy của Việt Nam: Từng thiết kế hàng loạt mẫu tiền tệ và huân chương cao quý, được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh
(Thị trường tài chính) - Ông từng sáng tác 112 bản phác thảo Quốc huy, nay đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia và đang được lưu giữ, trưng bày tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III.
Người họa sĩ tài hoa của ngành mỹ thuật Việt Nam
Họa sĩ Bùi Trang Chước tên thật Nguyễn Văn Chước, sinh ngày 21/5/1915 tại thôn Phú Xá, xã Phú Thượng, huyện Từ Liêm, nay thuộc phường Phú Thượng, thành phố Hà Nội. Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại, có nhiều đóng góp quan trọng đối với mỹ thuật tạo hình và mỹ thuật ứng dụng, gắn liền với những dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử đất nước.
Giai đoạn từ năm 1936 đến năm 1941, Bùi Trang Chước theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và tốt nghiệp xuất sắc khóa 11. Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo, ông được mời giảng dạy tại Trường Kiến trúc Đà Lạt.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông cùng gia đình trở về Hà Nội, tiếp tục công tác giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Hà Nội. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông lên chiến khu Việt Bắc, tham gia giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Liên khu Việt Bắc, góp phần đào tạo đội ngũ mỹ thuật trong hoàn cảnh chiến tranh nhiều khó khăn.
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, họa sĩ Bùi Trang Chước được ghi nhận là một trong những người đầu tiên thiết kế mẫu tem thư từ trước năm 1945 và được giới chuyên môn xem là người đặt nền móng cho nghệ thuật vẽ tem thư Việt Nam. Các mẫu tem do ông sáng tác nổi bật bởi sự tỉ mỉ, công phu, với những chi tiết siêu nhỏ được thực hiện hoàn toàn bằng tay, thể hiện trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ cao.
Nhiều bộ tem mang giá trị lịch sử và văn hóa đã ra đời từ bàn tay ông, tiêu biểu như Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh và bản đồ Việt Nam (1951), Chiến thắng Điện Biên Phủ (1954), Mạc Thị Bưởi (1956), Chùa Một Cột (1957), Thương binh Việt Nam (1958), bộ tem Lăng Hùng Vương (1960). Những tác phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn đạt tới giá trị nghệ thuật đồ họa bền vững theo thời gian.
Bên cạnh tem thư, Bùi Trang Chước còn để lại dấu ấn sâu sắc trong lĩnh vực thiết kế huân chương, huy chương và các loại biểu trưng. Ông là tác giả của nhiều mẫu huân, huy chương quan trọng như Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Huân chương Kháng chiến.
Ngoài ra, ông còn thiết kế nhiều loại huy hiệu, trong đó có Huy hiệu Chủ tịch Hồ Chí Minh được sử dụng trong chuyến bay vào vũ trụ Việt Nam - Liên Xô năm 1980 do Anh hùng Phạm Tuân thực hiện. Ông cũng là người sáng tác biểu tượng của Tổng Công đoàn Việt Nam, nay là Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, cùng các biểu trưng kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.
Một đóng góp quan trọng khác của họa sĩ Bùi Trang Chước là hoạt động sáng tác mẫu tiền cho ngành ngân hàng Việt Nam và Nhà nước Lào. Từ năm 1951, ông được điều về Nhà in Ngân hàng Quốc gia Việt Nam để đảm nhiệm công việc vẽ tiền, đồng thời tham gia giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội cho đến khi nghỉ hưu năm 1976, ngoại trừ những giai đoạn được biệt phái thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt của cách mạng.
Do tính chất công việc, nhiều hoạt động sáng tác của ông được giữ bí mật, ngay cả với gia đình. Trong suốt cuộc đời, ông âm thầm gắn bó với cây bút vẽ, bền bỉ cống hiến cho sự nghiệp chung.
Ở lĩnh vực hội họa, Bùi Trang Chước cũng để lại nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật, bao gồm tranh bột màu, tranh lụa với đề tài Thiếu nữ, cùng các tác phẩm sơn khắc về phong cảnh thiên nhiên và công nghiệp như Vịnh Hạ Long, Chùa Thầy, Khu gang thép Thái Nguyên, Thủy điện Thác Bà. Nhiều tác phẩm của ông hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Sáng tác Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Dấu ấn có ý nghĩa lịch sử đặc biệt trong sự nghiệp của họa sĩ Bùi Trang Chước là quá trình tham gia sáng tác Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 28/1/1951, Bộ Ngoại giao có công văn gửi Ban Thường trực Quốc hội, nêu yêu cầu nghiên cứu và xây dựng Quốc huy nhằm phục vụ công tác đối ngoại của Nhà nước.
Từ đó, cuộc vận động sáng tác mẫu Quốc huy được phát động trên phạm vi cả nước, thu hút đông đảo họa sĩ và nhân dân tham gia với khoảng 300 bản phác thảo gửi về. Riêng họa sĩ Bùi Trang Chước đã gửi 112 mẫu, nhiều nhất trong số các tác giả tham dự.
Các bản phác thảo Quốc huy của ông thể hiện quá trình tìm tòi công phu, đa dạng về hình thức và chất liệu, từ hình bầu dục, hình tròn, phác thảo chì, vẽ màu đến các bản hoàn chỉnh. Nhiều hình ảnh mang đậm bản sắc Việt Nam được ông lựa chọn và đưa vào như bông lúa, con trâu, cái đe, dải lụa, ngôi sao vàng năm cánh, tre, cau, dừa, cùng các địa danh, công trình kiến trúc tiêu biểu như đền Hùng, gò Đống Đa, ô Quan Chưởng, Khuê Văn Các, chùa Một Cột, Tháp Rùa.
Trong tài liệu viết tay “Tôi vẽ Quốc huy”, hiện lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, họa sĩ Bùi Trang Chước đã ghi chép lại quá trình nghiên cứu, lựa chọn và hoàn thiện ý tưởng.
Từ việc tham khảo Quốc huy của các nước xã hội chủ nghĩa, ông dần hình thành phương án sử dụng hình tròn truyền thống, lấy nền đỏ và ngôi sao vàng của Quốc kỳ làm trung tâm, bao quanh là bông lúa Việt Nam, kết hợp các chi tiết tượng trưng cho công nghiệp và nông nghiệp. Hai màu đỏ và vàng được ông lựa chọn làm gam màu chủ đạo, phù hợp với truyền thống mỹ thuật dân tộc.
Mẫu Quốc huy cuối cùng do họa sĩ Bùi Trang Chước đề xuất được Trung ương thông qua và yêu cầu chỉnh sửa một số chi tiết. Do được giao thực hiện nhiệm vụ đặc biệt ở nước ngoài, ông không trực tiếp hoàn thiện các chỉnh sửa sau cùng; công việc này được giao cho họa sĩ Trần Văn Cẩn.
Ngày 14/1/1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 254-SL, chính thức ban bố Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, kèm theo các phụ lục in mẫu có màu và không màu.
Với sự nghiệp trải dài trên nhiều lĩnh vực như tem thư, tiền tệ, huân chương, biểu trưng và hội họa, họa sĩ Bùi Trang Chước đã để lại dấu ấn bền vững trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, gắn liền với nhiều biểu tượng quan trọng của quốc gia và dân tộc.
Để tri ân những đóng góp to lớn của họa sĩ Bùi Trang Chước, năm 2018, tên của ông đã được đặt cho một tuyến phố tại chính quê hương nơi ông sinh ra. Năm 2021, bộ sưu tập các bản phác thảo Quốc huy Việt Nam do ông thực hiện được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Đến năm 2022, Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho họa sĩ Bùi Trang Chước, ghi nhận những cống hiến của ông thông qua các thiết kế huân chương gồm Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Huân chương Lao động; cùng mẫu thiết kế Quốc huy Việt Nam và tác phẩm Khu gang thép Thái Nguyên.
Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:
- Hành trình ra đời của Quốc huy Việt Nam - Báo Lao động
- Danh họa Bùi Trang Chước - Kỳ tài của nghệ thuật hội họa Việt Nam - Báo Vietnam+
- 110 năm Ngày sinh danh họa Bùi Trang Chước, người vẽ Quốc huy Việt Nam: Kỳ tài hội họa - Thông tấn xã Việt Nam
