Nhật Bản lần đầu vắng bóng gấu trúc sau 53 năm, quan hệ Trung-Nhật chạm đáy?
(Thị trường tài chính) - Sự ra đi của những chú gấu trúc đang bộc lộ căng thẳng trong quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản.
Tại vườn thú Ueno ở Tokyo, khu nhà gấu trúc vẫn còn nhiều giờ nữa mới mở cửa, nhưng dòng người đã bắt đầu tập trung trước lối vào, dừng lại chụp ảnh bên những bức tranh tường khắc họa các “cư dân” được yêu mến nhất nơi đây. Cách đó không xa, cửa hàng lưu niệm nhộn nhịp khách ra vào, bán đủ loại sản phẩm theo chủ đề gấu trúc, từ thú nhồi bông, văn phòng phẩm, áo phông đến bánh quy.
Sự ra đi của hai cá thể gấu trúc không chỉ để lại khoảng trống lớn với người dân Nhật Bản, mà còn phản ánh sự xuống cấp rõ rệt trong quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản. Lần đầu tiên kể từ năm 1972, thời điểm Tokyo và Bắc Kinh bình thường hóa quan hệ ngoại giao sau gần 3 thập kỷ kể từ khi Thế chiến II kết thúc, Nhật Bản sẽ không còn gấu trúc khổng lồ nào.
Kể từ đó đến nay, Trung Quốc đã cho Nhật Bản mượn hơn 30 cá thể gấu trúc, loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng. Chúng trở thành biểu tượng được yêu mến tại các vườn thú và cũng thường để lại nhiều tiếc nuối mỗi khi phải trở về Trung Quốc.
“Ngoại giao gấu trúc” đã vượt qua nhiều biến động, từ thay đổi lãnh đạo ở Trung Quốc, sự trỗi dậy của các chính phủ cứng rắn tại Nhật Bản, cho đến tranh chấp lãnh thổ chưa được giải quyết quanh quần đảo Senkaku ở biển Hoa Đông, do Nhật Bản quản lý nhưng Trung Quốc tuyên bố chủ quyền với tên gọi Điếu Ngư.
Tuy nhiên, lần này, biểu tượng ngoại giao mềm này đang vấp phải một “giới hạn” mới, đó là tương lai của đảo Đài Loan.
Thủ tướng bảo thủ Sanae Takaichi đã từ chối rút lại phát biểu cho rằng Nhật Bản có thể triển khai Lực lượng Phòng vệ nếu Trung Quốc tìm cách xâm lược Đài Loan, kịch bản mà bà mô tả là “mối đe dọa mang tính sống còn” đối với Nhật Bản. Phát biểu được cho là không có trong kịch bản chuẩn bị trước, đưa ra tại một phiên điều trần quốc hội vào 11/2025, đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Bắc Kinh, với cáo buộc Tokyo can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc.
Từ đó, du lịch Trung Quốc sang Nhật Bản sụt giảm mạnh sau khi Bắc Kinh khuyến cáo công dân hạn chế tới nước này. Nhiều hoạt động giao lưu văn hóa và chương trình tăng cường quan hệ song phương bị hủy bỏ hoặc trì hoãn. Giờ đây, căng thẳng chính trị đã lan sang cả lĩnh vực biểu tượng, trong đó có “ngoại giao gấu trúc”.
Bất chấp đề nghị từ chính quyền đô thị Tokyo, phía Trung Quốc cho biết hiện chưa có kế hoạch gửi gấu trúc mới tới cư trú tại vườn thú Ueno. Báo Beijing Daily dẫn lời một chuyên gia Trung Quốc nhận định: nếu căng thẳng Nhật Trung tiếp diễn, Trung Quốc có thể dừng các chương trình cho mượn mới và gấu trúc có thể sẽ không còn xuất hiện tại Nhật Bản.
Những người may mắn trúng vé xem gấu trúc thông qua hình thức bốc thăm trực tuyến, vốn có lượng đăng ký vượt xa số suất cho phép, bày tỏ sự thất vọng khi mối gắn bó lâu dài giữa Ueno và gấu trúc dường như đã khép lại, ít nhất trong tương lai gần.
“Thật đáng buồn khi đây là lần cuối tôi được nhìn thấy chúng”, một phụ nữ đến từ tỉnh Saitama chia sẻ. “Cảm giác như chúng tôi đang bị chính phủ Trung Quốc gây áp lực”.
Triển vọng hạ nhiệt căng thẳng để nối lại ngoại giao gấu trúc được đánh giá là rất mong manh, trong bối cảnh Bắc Kinh và Tokyo đang đối đầu gay gắt về tương lai của Đài Loan, vùng lãnh thổ mà Trung Quốc tuyên bố sẽ thống nhất bằng vũ lực nếu cần.
Giáo sư Rumi Aoyama, chuyên gia quan hệ Nhật Trung tại Đại học Waseda ở Tokyo, nhận định: “Gấu trúc chủ yếu mang ý nghĩa biểu tượng cho tình hữu nghị Trung - Nhật, hơn là yếu tố trực tiếp thúc đẩy quan hệ song phương. Sự hiện diện của chúng không tự thân cải thiện quan hệ, và việc chúng trở về Trung Quốc cũng không làm quan hệ xấu đi. Chúng chỉ phản ánh trạng thái chung của quan hệ giữa hai nước”.
Dù vậy, vai trò “biểu tượng” này khó có thể xoa dịu cộng đồng người yêu gấu trúc tại Nhật Bản. Hơn 7,6 triệu người từng đổ về Ueno khi Kang Kang và Lan Lan, cặp gấu trúc đầu tiên do Trung Quốc cho mượn, tới đây cách đây 50 năm. Năm 4/2008, các nhân viên vườn thú Ueno cũng không giấu được xúc động khi Ling Ling, cá thể gấu trúc sống tại đây từ năm 1992, qua đời.
Triển vọng nối lại các chương trình cho mượn gấu trúc theo Công ước Washington về buôn bán các loài nguy cấp càng trở nên mong manh sau khi Thủ tướng Takaichi tuần này kêu gọi tổ chức tổng tuyển cử sớm vào tháng tới. Việc bà không nhượng bộ trước yêu cầu của Trung Quốc rút lại phát biểu về Đài Loan được cho là góp phần nâng cao tỷ lệ ủng hộ trong nước, trở thành một yếu tố dẫn đến quyết định bầu cử sớm.
“Tôi không kỳ vọng bà Takaichi sẽ có động thái nào trước cuộc bầu cử”, giáo sư Aoyama nhận định. “Trung Quốc đã nâng yêu cầu lên mức đòi rút lại phát biểu, điều mà Nhật Bản khó chấp nhận. Vì vậy, Tokyo gần như không còn dư địa hành động”.
Cảm xúc tại Ueno dự kiến sẽ lên cao trào vào Chủ nhật, khi nhóm người trúng vé cuối cùng đến nói lời chia tay Xiao Xiao và Lei Lei. Kể từ khi số phận của cặp gấu trúc được công bố tháng trước, lượng khách đổ về vườn thú tăng vọt, có người phải chờ tới 6 giờ chỉ để được nhìn thấy chúng trong chốc lát.
Từ giữa tháng 12/2025, số người được vào khu gấu trúc bị giới hạn ở mức tối đa 4.800 người mỗi ngày và chỉ thông qua đặt chỗ, với hình thức bốc thăm nhằm kiểm soát nhu cầu tăng đột biến trong 12 ngày cuối cùng gấu trúc còn ở Nhật Bản.
Một phụ nữ trúng vé trong tuần này kể rằng bà đã “phải lòng” loài vật này từ lần đầu nhìn thấy chúng tại một vườn thú gần nhà ở thành phố cảng Kobe. “Tôi hiểu tình hình ngoại giao rất nhạy cảm, nhưng thật khó chấp nhận khi gấu trúc bị cuốn vào đó”, bà nói. Khi được hỏi có tới thăm hai chú gấu tại Trung Quốc theo lời mời của Bộ Ngoại giao nước này hay không, bà trả lời dứt khoát: “Chắc chắn là không”.
Ở phía sau, những du khách không có vé xếp hàng chụp ảnh bên các mô hình gấu trúc kích thước thật. Những tấm băng rôn in hình một trong hai nhân vật chính đang nhai tre mang dòng chữ giản dị: “Cảm ơn Xiao Xiao”.
Theo Guardia n
